Миллетни, еморню да адамы

Къырал, даражасында тохташдырылгъан сыйлы атла кёпдюле. Халкъ жазыучу, Сыйлы къурулушчу, Сыйлы устаз... Мени ыразылыгъым изленнген болса, бу тюрлю сыйлы атланы барысындан да баш этип, аны сыйлыланы да сыйлысына берирча, Уста деген атны кийирлик эдим.

Аллай ат жокъду дегенликден тюйюлдю айтханым. Миллет даражасында Уста деген ат къалыубаладан бери жюрютюледи. Сора аны халкъ кеси, биреуню жыл саны келишгенине, башханы олтургъан шинтигини бийиклигине, бирсини бохчасыны къалынлыгъына къарап угъай, керти да усталыгъьна кёре береди.

Кязим... Ныгъышда олтургъан къартламы сагъынадыла бу атны, школчу сабийлеми айтадыла, илму къуллукъчуму эсгереди аны, маданият адамымы жокълайды - тынгылагъанны акъылына: «Ол кимди?» - деген соруу келмейди. Сёз Мечиланы Кязимни юсюнден болгъанын ким да билип къояды.

Билялны аты сагъынылгъан жерледе да: «Къайсы Билял?» - дел соргъан болмайды. Къазийланы Билял. Малкъар адамы болуп, аны билмеген да жокъ, сюймеген да жокъ. Сора Къайсын... «Ким Къайсынды ол?» - деп киши сормазлыгъын билеме. Болса да айтып къойсам керекди: Къулийланы Къайсын. Ма была халкъыбызны Уста деген атха тийишли кёрген адамларындандыла.

Тизмебиз аны бла бошалыпмы къалады? Аллах сакъласын! Аладан сора да бардыла Усталарыбыз. Бу жол къолума къалам алдыргъан аладан бириди.

Омар...
Кюнлени биринде дууагъа барыргъа тюшюп къалады» Барабыз. Таматабыз - къайры барсакъ да, башыбызны жулуучу Омар – аллыбызда. Салам береди жамауатха, дууаны да кеси алдырады. Андан сора уа Ахматланы Назир-хажи алгъа чыгъады да, таматабызны билегинден сакъ тута барып. кесини онг жанында олтуртургъа умут этеди. Таматабыз а унамайды.

- Сау бол, Назир-хажи, - дегенни айтады ол, - жыл саныма хурмет этгенннг ючюн, Аллах ыразы болсун. Алай. ол сен окъугъан Къуран мени жыл санымдан эсе кёп да сыйлыды.

Ма былайда кёрдюм, мен таулу намысны ариулугъун. Къуранны сыйын бийикге жюрютюуню ахшы юлгюсюн да кёрдюм. Кёрдюм Бy адамланы арасында жашагъаным ючюн къууанды жаным. Сора былай сагъышандым: «Назир-хажи, ол окъугъан Къурна, ол къулланнган Ислам дин, Назир-хажи, Къуранны, динни юслери бла, ахыр муратын алып айтхан заманда, инсанны ниетин кирсизлендириуге, жанын, тинин тазалаугъа ишлемеймиди?» «Кеси-кесинге не ниет тута эсенг, бирсилеге да ол ниетни тут». «Бирсиле санга не кёзден къарарларын сюе эсенг, сен да алагъа ол кёзден къара». «Омар сабий кюнюнден бери битеу узун, тюз, чюйре да ишледен толу жашауун берген къуллукъ. Ол а къайсыны тирменин бурады? Хыйлалыкънымы, тазалыкънымы?» «Мени былайда динибизни къачын эниш этер муратым жокъду! Мен айтыргъа кюрешген: Назир-Хажи бла Омар «суну», хар бири кеси илипини бла келтиргенликге бир тирменни тегейине бурадыла».

… Эс къанатларым жаш заманымда Бахсан аузунда ётдюрген бир аламат кюнюме элтип къойдула.
Жайны бек ариу кюнлеринден бириди. Бир жюзден аслам адам, Бахсан аузуну бек ариу талаларындан бирин толтуруп. Тепсе, жырлай, ойнай-кюле. Танымагъанла – таныша, таныгъанла бир бирлерин тансыкълай. Къурманлыкъла союла, къазанла асыла… Шапала уа, ары чаба, бери жорта, адамлагъа шатык шишликлени иссилей-иссилей тутдура.

Жюзжыллыкъ жолун арытхан, Теммо юйюрню таматасы Чукалай, ариу оюулу таулу кийизни юсюнде жастыкъгъа олтуруп, тукъум байрамына къууана, алыкъа мутхузланмагъан къарамы бла ахлуларын ийнакълайды.

Бираз кечигип келгеним ючюн терслигиме алгъадан женгдире, аллына барып салам береме сыйлы къартха. Ол а, саламымы ала, къолумдан хыны тартып, кесини онг жанында олтуртуп къойду. Секирип ёрге турдум. Сол жанына ётер гынтты этдим. Алай, алыкъа билекде къарыуу таркъаймагъаныны кёргюзте, къарт экинчи кере да олтуртду мени биягъы жеpгe. Олтуртду да, къолун инбашымдан алмагъанлай, айтды:
- Сен кесинги тукъумунгда Теммону атасы Акъайны атын жюрютесе!
- Сора мен къарт атабызны атын сол жаныма салып къалай олтурурма!

Чукала бираз сагъыш этгенди да, сора, саулай тёммеги бла мени таба бурулду:
- Билемисе, Акъай улу, - дегенин айтды ол, - Акъайны жашы Теммо кеси энчи тукъум къурагъанлы эки жюз жыл болуп келеди, бу эки тукъумну арасында жууукълукъну бузгъан а чыкъмагъанды!

Емюрюню жюз жылын къууалагъан кишиге эрттегили адам, деригим келеди. Къуру жыл саны ючюн угъай. Анда сакъланнган миллет хазнабыз ючюн. Тил, адет, тёре, къылыкъ, ниет… Чукала бла олтургъан сагъатымда халкъыбызны сан, тин жаны бла саулукълу, ниет жаны бла таза, къылыкъ жаны бла адежли заманында кёчюп къалгъан кибик алай сезип турдум кесими. Болмагъанча бир тауушлукъ жыргъа тынгылагъанча, айтып - айталмаз кибик бир тамашалыкъ тюш кёргенча болуп турдум. «Омарны жырларын бошагъандан сора уа мени таба бурулду:
«Кесибизни Омар» деген сёзлеринден а къалай эсе да бир ариу, жарыкъ, бир хычыуун жылыу урду. Омар жырлай туруп ушакъларын, ишлерин бёлгенле кёп болдула. Шапаны: «Омаргъа эсим кетип, шишликни кюйдюрюп къойдум», - дегени да эшитилди.

Ичинден ышаргъаны бу ариу къартны бетин бютюн къууатлы эте, не эсе да бир эсгериуге берилгенин кёргюзте, не Чукала, не мен сёз айтлмагъанлай, бираз олтурдукъ. Бир заманда кенг, къарыулу аркъасын тюзетди Чукала. Бетин аума этип тургъан ариу акъ къалпагъын тешип, кийиз юсюне салды. Ариу ишленнген, тюз къалпагъыча акъ башын ёрге кётюрюп, къайры эсе да бир узакъ жары къарайды.

- Мен хайт деп жетген жаш эдим…- дегенни мени таба къарамагънлай, сагъышлы ауаз бла айтды къарт, - Кимге эсе да къатын келтирген болур эдик, баям. Бир къауум жаш, келин отоуда болса керекди, олтуруп, кезиуню бирден бирге ётдюре, жыр айтабыз. Тенглерибизден бири уа, бир ариу добар жашчыкъны къолундан тутуп кирди: «Бусагъатда уа мА бу гитче къарындашчыгъыбыз жырларыкъды!» - дегенни айтды да, кеси шинтигине олтурду, жашчыкъны уа эки тобукъ арасына сюегенлей къойду.

Жырлады жашчыкъ. Жырлагъан дегенликге уа, алай жырлады, дейсе! Ауазында кюмюш къоунгуроучукъланы зынгырдатып, алай аламат жырлады! Кеси уа бир ариучукъ ышара эди, жыр айта туруп!

Андан ары зат айтмады Чукала. Ичинден жарый, узакъгъа къарагъанлай иги кесек олтурду. Къарагъанда да, биягъында хапарында айтханьн эс кёзю бла кёрюп, аны зауукълугъуна берилип алай къарады. Ахырында уа, жарыкъ эсгериуюнден айырылып къалыргъа кёзю къыймагъанлай, къарамын мени таба аз-маз буруп, айтды:
- Ол мен айтхан жашчыкъ Омар эди! Бюгюн би¬теу халкъ бир кибик сюйген жыр устасы!

Мен сизге айтмай тургъанымча, Чукала да манга айтмай къойду Омарны тукъумун. Чукала Отарланы Омарны юсюндеи айтханын ол кюн мен да билип эдим. Ишекли тюйюлме: сиз да билип тургъансыз мен кимни юсюнден айта келгеними.

Бу оюмларымы жазып башлардан алгъа, кёп са¬гъыш этгенме. Арсарлыкъгъа хорлатып кёп тургъанма. Сёзлериме керекли тюрсюнлени, хапарыма тийишли ённю табалмам, деп къоркъгъандан. Халкъ аллына чыгъып биринчи жырын айтырны аллында Омар алай къоркъа болурму эди? Окъугъан, тынгылагъан адам мен кесими жырдан, макъамдан бир уллу хапар билгенча кёргюзтюрге кюреш¬ген сунармы, деп да къоркъама. Мен а, жаланда жырны сюйген, иги жыргъа жаны бла тынгылагъан, жыр устасына жюрекден хурмет этген мингледен бириме.
Айтама да, мен жыр, макъам кесаматчыладан тюй¬юлме. Сёзюм аланы тиллерине ушарыкъ тюйюлдю. Мен жаланда уллу Устаны жырына тынгылагъан ууахтылада ёз жанымы жокълаучу сезимлерими, ол Уста, ол жыр жаныма бериучю къууанчны ачыкъларгъа кюрешеме. Аз да семиртмей айтайым: Отарланы Омарны жыр дуниясындан, кертиси бла да манга жаннет зауугъун берген ариу, бай да дуниядан, тышында къалмагъа¬ным бек уллу къууанчларымдан бири болуп жашайма.

Жигитлик жырла, сюймеклик жырла, урунуу жырла, чам жырла... Бушуулу жырла, къууанчлы жырла. Сагъышлы жырла, термилиу жырла. Кюлкюлю жырла, жиляулу жырла. Юч жюз жыр! Омар а, жангъыз бир. Жангыз бир дегенлигиме уа, хар айтхан жырында башха Омар болуп кёрюне билген уллу Уста!
«Сен кёкге жете бийиксе.

Ууакъ тауланы нчинде», - деп жарыкъ ышара тартхан Омар. «Жарлы анала балаларына жиляйла. Ёлюклени баш тюклерин сылайла!», - дегенни, аналаны кеслерича, бушуу - бушман болуп айтады. Жырда айтылгъанны ауазы бла эшитдирип къоймайды Омар. Ёнюне тюрлю-тюрлю тауушла, тюрсюнле берип, айтхан затларын кёргюзтген да эталады. Жырда бола тургъан ишлеге Омар кесидамы къатышады экен, деп келеди анга тынгылагъан адамны кёлюне. Сора тынгылагъан адам, кесин да ол ишге къатышханча алай сезеди. Ма былайдады, мен тюз ангылай эсем, жырчыны фахму кючю.

Уллу фахмуну бийик таугъа тенглешдиргенле манга дери да кёп болгъандыла. Мен да Отар улу Омаргъа бир уллу таугъача алай къарайма. Кесини бийиклиги, бютюнлюгю бла тамашагъа къалдыргъан таугъача. Башха тауланы бирине да ушамай, кесини бир уллу энчилиги болгъан таугъача.

«Омар аламат жырлайды», - деген адам бир зат да айтмагъаннга ушап къаллыкъды. Ол «аламатлыкъны» къалайлыкъ бла болдуралады Уста?
«Ой, алаша, боз алаша,
Чаришге чапсанг, оз, алаша.
Озалмасанг – артха келчи,
Жаммызынгы тарта келчи...»
Муну айта туруп Омар къалай ышарыучуду? Ышарыууну жарыгъы жырчыны ауазына къалай чабыучуду! Къаллай бояула ичириучюдю ол ышарыу жырчыны ёнюне, къаллай тауушла къошуучуду!

Ышарыу... Ненча тюрлюсю болады аны? Мудах ышарыу, огъурсуз ышарыу. Сууукъ ышарыу, жылы ышарыу. Сюйюп ышарыу, кёрюп болмай ышарыу...

Акъылы - сезими бла, къаны-жаны бла жырдагъы болумгъа кёчюп тургъан ууахтыларында Омарны бетинде ышарыуну хар тюрлюсюн да кёрлюксе. Жырны «кёргюзтюр» ючюн, ол ышарыуну бек уста хайырланады. Сурат устасы бояуланы хайырланнгандан башха болмай. Кесин кёралмагъанлыкъгъа, Омарны жырына тынгылагъан адам аны ышаргъанын ауазында кёргенлей турады!
Мен былайда Омарны ышарыууну юсюнден энчи алып айтханлыгъыма, кёкле кюкюреп да эшитирсе Омарны ауазында, бешик жыр айта олтургъан ыннаны ёнюнден тауушла да чалынырла. Боранла улугъаны да эшитилир Омар жыр айта туруп. Эки сюйген жанны шыбырдашханлары да сезилирле. Эр кишиле харх этип да кюлюрле Омарны ауазы бла, тиширыуну бушуулу ауазы да эшитилир анда. Аны айтханым: жырны Омар жаланда аузу бла эшитдирип къоймайды. Жаны бла айтады. Жан сезими уа, айтхан жырларына кёре, тюрлене барады, тынгылагъанны да жанына кёчеди.

Хар кюнлюк жашауунда уа Омарны жалан бир ышарыуу барды. Ачыкъ, огъурлу да ышарыу. Кёзбаусуз, кенг ышарыу. Жан жарыгъындан бла жюрек жылыуундан жаратылгъан таза ышарыу. Мен биягъында айтхан тауну тёппесипден кюн кёзю къарагъанча кёрюнеди манга, Омар ышарса. Усталыгъы энчи болгъаныча, ышарыуу да алай энчиди Омарны. Фахмусуну, чыгъармачылыкъ хатыны энчилигича алай.

Тау адамы бурун заманладан бери да жыргъа уллу магъана берип жашагъанды. Таулуну бек ахшы сёзю, адетлери, тёрелерн аны жырларына къошулуп сакълана келгендиле. «Жырсыз къалгъан - юйсюз къалгъан кибикди», - дегенди буруннгулу малкъар адамы. Юйсюз къалыргъа уа сюймегенди. Тюрлю-тюрлю жырла такъгъанды ол. Тойда да айтханды кесини жырын, мал ызындан бара, къазауатха атлана туруп да айтханды. Къызла, тигиу эте туруп, чалгъычыла солугъан сагъатларында да жырлагъандыла. Жашы урушда жоюлгъан ана да айтханды кесини жырын, сюйген жашын тансыкъ болуп сакълагъан къыз да айтханды.

Къысхасы, таулада жыр эшитилмеген кюн болмагъанды. Ала уа, жырла. ташдан ишленнген къалаладан эсе чыдамлы болуп, ёмюрле бораныны, заман ёртенлерини ичлери бла ётюп, бюгюн бизге Омарны ауазы бла, жаратылгъан кюнлернндеча, жангылай келедиле.

Бизни халкъ жырларыбызда, бютюнда ypyнyy жырлада, назик поэзия, нюр жарыгъына ушап,. тауланы, сабанланы, юйлени, терекелени башлары хауагъа жайылгъанлай турады. Алада гыржынны, тузну, сууну татыулары, сютден къызгъан будай сабанны солууу, кырдыкны жашиллиги да сезиледиле.

Былайда, айхай да, жырны сёзлерини магъанасы уллуду. Ол назму тизгинлени бийик жарыгъыды жыргъа аллай къуууат берген. Алай, жырны макъамындан айырып, къуру сёзлерин окъуп къойсанг, тузсуз гыржынны чайнагъанча болул къаллыкъса. Болсада, мен тюз ангылай эсем, жыргъа жан салгъан а жырчыды. Омар айтыучу жырланы башха адамны аузундан эшитгеним сайын сеземе аны.

Адамны жолун не болса да бир зат дайым жарытханлай турургъа керекди. Кёкде жулдузму, терезе юсюнде чыракъмы, ананы кёзлерими, сабийни ышарыууму? Алайсыз жашау жокъду. Мени сартын, адамны жашау жолун ёмюрледен бери жарытхан затланы ичинде баш жерледен бирин жыр алады. Аллахды билген, адам алгъа къолуна тыякъмы алгъан болур эди, огъесе аны биринчи тыянчагъы жырмы болгъанды.

Малкъар халкъны юсюнден энчи айтхан заманда да, аны узакъ, къыйын, кёбюсюнде къарангы да жолун жыр жарытмагъан кезиую болмагъанды. Аланы кёбюсю, биз аны ючюн Омаргъа борчлубуз, бюгюн-бюгече да аллыбызны жарытханлай турады.

Омарны танымагъан, аны бла шагъырейлик жюрютмеген болсам, кёп кюнлерим биле-биле мутхуз ётерик эдиле. Телевиденияда Омар бла бирге «Жылла бла жырла» деген бериулени хазырлаучу заманыбызны тансыкълап, эсгереме... «Алан, Акъай улу, бир бирде, мени асыры бийикге кётюрюп, уялтхан этесе», - деген тырманны жолукъдуруучусун да унутмагъанма. Мен ахыр да унутмазча сёзлерин а Отар улу бош ушакълаша олтургъан сагъатыбызда айтхан эди.

Сёз сёзню айтдыра: «Омар, тенглеринги къатында сен иги сакъланнганса. Бетинг-къууатынг да машалла дер кибик алай», - деп чалындыргъан эдим. Олсагъат окъуна, къалай эсе да, бир къужур мудахлыкъ чабып къалды Омарны бетине. Соргъаныма сокъурандым, алан, айтырынгы айтхандан сора, сокъураннганынгдан не файда?
- Къадар ийнакъ кёзден къарагъанладан а мен да тюйюлме, - дегенни айтды, акъыллы киши сагъышлы ауаз бла.
Таулу халкъны къыйын къадарында хапары болмагъан мен тюйюл. Омар кеси энчи сынагъан къыйынлыкъны да билеме. Ушакъны ол затлагъа кёчюрюр муратым а жокъ эди. Бусагъат да уа эсгериуюмю жаза туруп, ол кюн Омардан алгъан жууабым ючюн кесиме ыразы окъуна болдум.

- Алайды, къарындашым, алайды. Къадарны эрке жашыса, деп киши да айталлыкъ тюйюлдю манга...
Не айтыр кереклиси барды, былай сагъышлана туруп Омар кёп къыйын кюнлерини ичлери бла экинчи кере да ётдю.

Мен а, журналист къылыгъыма женгдирип: «Омар, айып салма манга, узун, къыйын да жолунгда санга къарыу берип тургъан не зат болгъанды?» - деп сордум.

Бу сорууну мен таулу адамланы кёбюсюне да бере келгенме. Эшитгеним а: «Ахшы къуум болушханды». «Тюнгюлюп тохтамагъаным болушханды». «Огъурлу адамла билеклик этгендиле», - дегенча жууапла болгъандыла. Омар а: «Ант этейим, къарындашым, бу билген, дайым айтхан жырларым болмасала, къара къадар, тал чыбыкъныча, бюгюн, чалысына эшер эди», - деп къойду! Ма алай, сабий заманында Теммоланы Чукаланы къууандыргъан ышарыуун Омар, ёртенли, боранлы жылларыны ичи бла, тюз ол заманладача жарыкълай, тазалай, ариулай ётдюрюн, бюгюн бизни да къууандырады.

Таулу жаш. Къара ниет къадарына къара тамгъа салгъан адам. Ачлыкъны, жаланнгачлыкъны да сынагъанды ол. Сууукъдан. къызыудан да къыйналгъанды. Ёксюзлюкню ачы гыржынын чайнардан да къалмагъанды. Алай, сабий заманчыгъында аны, бырнак этип, пионерге алыргъа унамай къойгъанлары, ызы бла комсомолгъа къошаргъа жийиргенлери, артдаракъда уа аскерге алыргъа ышанмагъанлары, ол жашны жюрегин неден да бек сындыргъандыла. Кеси тилимде назму окъуюм, жыргъа тынгылайым деген затла аны эсине окъуна келмегендиле. Мен бир миллетни адамыма, ана тилим барды, деп да ёхтемленалмагъанды ол.

Заман оза, жашау тюзеле башлайды. Жашны аскерге чакъырадыла. Таулу жашны! Аскерге!
Аскерге Къазахстандан кетеди жаш. Къайтханы уа Кавказгъа болады. Ата-бабаларыны жерине! Етюрюкден не асыу, ата-бабалары, аланы жерлери барды деп да хазна ёхтемленалмай эди жаш ол заманда. Чюйре къадарны кюйсюз оту кюйдюрюп, жокъну тенгине жетдирген эди аллай сезимлерин.

...Келеди жаш Кавказгъа. Ата-бабаларыны жерине келеди. Атасы ишлеп кетген юйге киреди. Халкъым, жерим деген ёхтемлик сезимле да жокълай башлайдыла аны. Ол кезиучюкде уа,... О, Аллах! О, къадар! «Элбрусну жыры» толтуруп къоймаймыды юйню! Юйню уа не болсун! Ол жашны жанын?

Ол жаш мен кесим эдим. Туугъан жериме келгеними, ата юйюме киргеними къууанчын сёзюме сыйындырып айталыр эсем да, ол къууанчыма ана тилимде айтылып туугъан жерими юсюнден бу тауушлукъ жырны эшитгеним къошулгъанда уа!..
Ким биледи, бусагъатда мени бийлеген сезимлени тузагъына тюшген адам семиртип айтыргъа да болур. Ким къалай сунарыкъ эсе да, жашырмай айтайым: ол кюнден бери Отар улу Омар жанымы файгъамбары болул жашайды. Аны ол кюн мени жаныма къанат къакъдыргъан ариу ауазы бюгюн да къулагъыма хычыуун эшитилгенлей, жюрегимде тейри къылыч болуп жаннганлай турады.

Гюл жерде ёсгени кибик, фахму халкъ ичинде айныйды. Андан къарыу алып. Жерден айырылса, гюл кьуруп къалады. Халкъдан кери болуп фахму да чакъмайды. Отар улуну фахмусу уа халкъгъа чыгъармачылыкъ бла кюрешгенлени къайсы биринден эсе да жууукъду. Аны былай бийикге кётюрюлюп, кеннге жайылып жашнагъаны аны ючюндю.

«Отар улу халкъыбызны жыр мишегениди», - деп мен бир къарт чегемлини аузундан эшитген эдим. Кертиси бла да, миллетибизни тин байлыгъын думп-тас болуууну четине жетген хазнасын бюртюк-бюртюк жыйып, бирге тийишдирип, бюгюннгюлеге саугъа этген, келлик тёлюле да андан юлюшлю болурча этиуге бек уллу къыйын къошханладан экеуленни айт деселе, мен бириичиге Омарны атын айтырыкъма.

Бизни халкъ жырларыбыздан къаллай эсе да бир сейирлик, бир огъурлу жарыкъ, ишчи адамны халал жюрегини жылыуу ургъанлай турадыла. Аладан бизге акъылдан бла сагъышдан толу, жашау къыйынлыкъладан биле-биле арыгъан, алай тюннгюлюп, къол жуумагъан, ауур жюгюн андан ары элтирге таукел адамланы кёзлери къарайдыла. Ала жашауну бла гыржынны багъасын билген, бюгюнлеринден эсе тамблалары мажал боллугъуна ийнанып жашагъан сабанчыла бла малчыла, хуначыла бла чалгъычыладыла. Алагъа тынгыласанг, бютюнда аланы Омар айтып эшитсенг, жанынг ол жырдагъы дуниягъа кёчюп къалады. Анда бушуу этгенлеге къошулуп жиляйды жанынг, анда къууаннганлагъа къобуз болуп жырлайды. Омарны жырларына тынгылай, бурун заманлада малкъар халкъда къалай уллу Устала болгъанларын кёрюп ёхтемленесе, аланы артлары юзюлмегенлерин Отар улуну юсюнде кёрюп, къууанаса...

Омар жырлайды!.. Элбрусну жырын айтады Омар! Жыр Устасыны ауазы, жырда айтылгъан деулюкню тёппесинде жаратылып, Малкъар тауларына, Къабарты тюзлерине, танг жарыгъына ушап, жайылады. Таула да тынгылайдыла Омарны жырына, тюзле да, тынгылайдыла. Мен да тынгылайма Омарны жырына. Биринчи кере эшитген ууахтымдача, къууанып, насыплы да болуп тынгылайма...


АКЪАЙЛАНЫ Тахир.
Заман. – 2001. – 11 янв.

Контакты

Напишите нам
assia big