Эки да халкъны ийнагъы

Халкъ жырчы Отарланы Омар кёп жылланы ичинде Къарачайны, Малкъарны да ийнагъы болгъанлай келеди. Ол жаланда кеси миллетини жырчысы болууу бла къалмай, Север Кавказны халкъларыны арасында байламлыкъны, шуёхлукъну кючлеуге да уллу къыйын салгъан адамды.

Омар да сынагъанды ёз миллети сынагъан кьыйынлыкъланы, учузлукъну. Алай ол бюгюлмегенди, - халкъ жырлагъа жан сала, кесини ариу макъамы бла адамламы кёллерин кётюре, аланы игиликге кёллендире, эртте-кеч болса да тюзлюк хорларыгъына ийнандыра жашагъанды кёчгюнчюлюкде. Сёзсюз, аны хайырындан бек кёп къарачай-малкъар жашла сакъланнгандыла тас болмай. Ол зат ючюн бютюнда бек ыспас этерге керекбиз Омаргъа.

Отарланы Мухамматны жашы Омар 1916 жылда Бахсан ауузунда Гирхожан (бусагъатда Тырныаууз шахар) деген тау элде туугъанды. Акъбаш таула, жомакълада айтылыучусуча, ариу ёсген нарат, назы терекле, «жырын» кече, кюн да тохтамагъан тау череги Омарны жыр искусствогъа жолун биринчи болуп ызлагъандыла, аны эстетика сезимин уятхандыла. Ол тепсеу тартыулагъа, жигитликни, табийгьатны юсюнден жырлагъа сабий заманчыгъында окъуна уллу кёл салып, сейирсинип тынгылагъанды. Атасы Мухаммат ол неда бу жырчыгьа эжиу этгенинде, анга бютюнда уллу эс бургъанды, фахмусуна сукъланнганды. Кеси да таматаланы эниклегенди – алача болургъа кюрешгенди.
Октябрь революциядан сора Гирхожанда школ ачылгъанды (1924 жылда) Отарланы Омар да арсарсыз ары жюрюп башлайды. Ол географияны дерслерине башхаладан эсе бегирек эс бургъанды. Алай жыргъа юйретген дерсге къошханы уa болмагъанды. Школда Омар революциялы жырланы, артыгъыракъда «Интернационалны» жырлап башласа, уллу, гитче да тамашагъа къалып тынгылаучуларын кёпле бусагъатда да унутмагъандыла.

Сёзсюз, жашны саулай окъуугъа, жыргъа берилип къалыргъа онгу болмагъанды, – ол чалгъы чалгъанды, бузоу кютгенди, отуннга жюрюгенди, дагьыда азмы эди юйде жумуш. Къысхасы, ата-анагъа къолундан келген болушлукъну аямагъанды. Алай жыргъа юйренирге кюрешгенин а бир кюнде да къоймагъанды. Ол урунуугъа аталгъан – «Долай», «Эрирей», «Окай» дегенча жырланы биринчи кере эшитгенинде, алагъа энчи магъана береди. Сёз ючюн, «Долай» – жау чайкъагъан, «Эрирей» – ындыр басхан, «Окай» – чепген сокъгъан заманлада жьрланнгандыла. Ала айтылгъан кезиуде ол тюрлю ишлени тамамланыу халлары Омарны кёз аллына келип болгъандыла. Аны юсюнден Отар улу кеси эсгереди. Бюгюнлюкде Омар «Апсатыны», «Бийнёгерни» жырлары бизни миллет искусствода тутхан къыйматны юсюнден айтып башласа, аны билимине, фахмусуна, бек игиси уa – хапарны уста айта билгенине сейир этесе. Эл бу жырлагъа сабий заманында юйреннгенди. Болсада ала Омарны кеслерине бюгюнлюкде да жаппа-жангы жырлача тартадыла. Композитор Т. Шейблер ол жырланы юслеринден былай жазгъанда: «Къошну аллында уллу от этилипди. Малчыла аны тёгерегинде олтуруп. ушакъларын къыздырадыла, эт, къош къалачла ашайдыла, шорпа ичедиле, аны ызындан а гоппан бла бир айран. Сора жыр айтыу, сыбызгъы согъуу башланады…» Аллай затланы Омар атасы бла малчы къошха барыучу заманында кёрюп болгъанды.

«Жыр Къарачайда этилир, Малкъарда жырланыр», дейдиле халкъда. Ол бек алгъа бу эки миллетни культураларыны бирлигин ачыкълагъан шартды. Кеси айтханнга кёре, Омар атасы бла бирге Къарачайгьа – Домбайгъа, Тебердиге, Учкъуланнга, Хурзукга бара-бара тургьанды. Ол жерледе жашагъан адамланы жырларына, къобуз тартыуларына, хапарларына, таурухларына тынгылагъанды, къошда, юйде жюрюген адетлеге эс буруп къарагъанды. Аллай жолоучулукълада Отарланы Омар жангы жырлагъа, тепсеулеге юйреннгенди. Ол атлары кенг белгили, фахмулу адамланы – Къочхарланы Къасботну бла Семенланы Исмаилны жырлагъанларына бютюнда сюйюп тынгылагьанды. Ахырында аладан кёп затха юйреннген да этгенди.

Артдан артха школда, элде той-оюн къауумлагъа къошулуп, халкъны аллына чыгъып, жырлай башлайды, аны тойлагъа, башха къууанчлы ингирлеге да чакъырадыла, – хар жерде дa Омарны кёрюрге, аны ариу жырлагьанына тынгыларгъа сюйгенле кёпдён кёп бола башлайдыла. Ол районда, республикада да жыр эришиулеге къатыша тебирегенинде уа, аты бютюнда кенг белгили болады. 1938 жылда малкъар халкъны хору къуралгъанда, Омарны да ары чакъырадыла. Андан бирисинде Отарланы Мухамматны жашы профессионал жыр искусствону бек фахмулу келечилеринден бирине саналып турады.

Къабарты-Малкъарны жыр эм тепсеу къырал ансамбли уруш аллы жыллада къуралады. Ол республикада бек фахмулу адамланы бирикдиреди. Анга Москваны П.И. Чайковский атлы къырал консерваториясын бошагъан, бек иги хормейстер А. М. Покровский башчылыкъ этгенди, литература жаны бла консультанты уа Алий Шогенцуков эди. Репертуарларын композиторла А.М. Авраамов бла Т.К. Шейблер жарашдыргъандыла. Ала къабарты, малкъар жырлагъа энчи эс бургьандыла. Деменгили къыралыбызда бу ансамбль бармагъан кёп жер къалмагъанды. Москвада да бир ненча кере болгъанды. М.Горький аны артистлерин кеси не къонакъгъа чакъырып, уллу ыспас этгени да белгилиди бизге.

Ансамбльде малкъар халкъ жырланы Отарланы Омар жырлагъанды. Ол заманда Арсений Авраамовну бла Отарланы Омарны араларында творчестволу байламлыкъ кюнден кюннге ёседен ёсе баргъанын жюрек ыразылыкъда эсгереди жырчы. Аланы экисин да Нальчикни паркында терк-терк кёрюрге боллукъ эди. Ала анда терек тюбюнде шинтикледен бирине олтуруп, жырны, музыканы юсюнден хапар айтхандыла, ишни бютюнда игилендириуню мадарларын белгилегендиле. Омар халкъ жырланы макъамларын айтып, Авраамов а аланы къагъытха тюшюрюп тургьанды. Артда уа композитор Омардан эшитген затларын нотха салгъанды. Ол санда «Гапалау», «Солтан-Хамид» дегенча жырла да бардыла.

Омар Мечиланы Кязим бла да кёп кере тюбешген адамды. «Бир жол, - дейди Омар, - ансамбльни артистлери миллет тепсеулеге жарау эте тургъанлай, Кязим ары кирип келеди. Ол алайда окъуна таулу тепсеулеге атап жыр этеди...».

Малкъар халкъны фахмулу жашы Отарланы Омар отузунчу жылланы ахырнда окъургьа консерваториягъа кирирге эмда аны бошагъандан сора биринчи миллет опера, балет салыргъа мурат этеди. Болсада Уллу Ата журт урушну башланыуу, ызы бла кёчгюнчюлюк аны ахшы умутларын оядыла. Ол заманда Омар Малкъар хорну артисткасы, уллу адамлыгъы, чырайы да болгьан Бийгъат бла бир юйюр къурайды. Алагъа къызчыкъ да тууады. Кёчгюнчюлюкде бу жаш юйюр эсде болмагъан зарауатлыкъны сынайды. Омар бир бек ачыуланып тургъан кюнюнде: «Берия итди», - дейди. Аны органлагъа мычымай жетдиредиле да, Омаргъа тутмакълыкь сынатадыла. Андан сора кёп да турмай Омарны къызчыгъы да ауушады...

Кертиди, Отарланы Омарны фахмусуна кёчгюнчюлюкде да бередиле уллу багъа, - аны Къыргьызстанны къырал филармониясында ишге аладыла. Ол заманда анда белгили совет композиторла – В. Власов бла В. Фере ишлеп боладыла. «Айчурек» деген биринчи къыргъыз операны да ала салгъандыла. Ол эки адам Омаргъа болушханлай, хар заманда да кёз-къулакъ болгъанлай тургъандыла.

Жылла озадыла, Отарланы Омар кесини халкъы бла бирге туугъан журтуна къайтады. Ол 1957 жылда эди. Омар Кавказ тауланы тансыкълап къарай эди кёзлеринден жылы жашы тёгюле. Отар улу дуниягъа жангыдан туугъанча болады. Ол биягъы къырал ансамбльде ишге тохтайды, анда хорда жырлайды. Кесини эрттегили шуёху композитор Т. Шейблерни айтыуу бла жангы жырлагъа тохтаусуз юйренеди. Къабарты Россейге кеси ыразылыгъы бла къошулгъанлы 400 жыл болгъанына аталып, 1957 жылда бизни республиканы литературасыны бла искусствосуну Москвада бардырылгъан кюнлерине къатышады. Омар эм айда малкъар халкъ жырланы бек уста айтып, москвачыланы сейирге-тамашагъа къалдырады.

Бир къауум жылдан КъМР-ни Телевидение эм радио бериуле жаны бла къырал комитетинде фахмулу жырчыладан энчн хор къуралады. Сёзсюз, Отарланы Омар да анда. Композитор Хасан Карданов – хорну башчысы. Омар бла энчи ишлейди. Хасан ол замандa окъуна бек уста биле эди республикада миллет жыр искусствону бетин чыгъарлыкъ Омарча фахмулу адамла болгъанларын. Радиону жыр фонду Отар улу айтхан жырладан терк байыгъады. Мен композитор къадарымда айтама, не тюрлю макъамны да жангыз бир кере эшитгенлей. жангылмай кесине къуллукъ этдирип тебирейди Омар. Жырчыланы арасында аллайла кёп тюбемейдиле. Ол кеси заманында малкъар операны бла балетни салыргьа этген муратына жеталмай къалгъан эсе да, ала эртте-кеч болса да халкъ жырланы мурдорларында къураллыкъларына уа ишексизди.

Бизни Омаргъа 80 жыл болады. Алай, насыпха, Аллах къызгъанмасын, саулукълуду, тириди, ишин бийик даражада тамамлайды, - жангы жырлагъа юйрениуюн, аланы айтып халкъны къууандырыуун бир кюнде да тохтатмайды. Вольный Ауулда кеси ишлеген юйде Бийгъат бла бирге берекетли жашауун бардырады. Ийнек тутады, чалгъы чалады, жау чайкъайды, бяшлакъ, айран этеди. Алайды да Омарны жашауу, ашауу да, жыры да миллет адетледен. Тёреледен, ышанладан байдыла. Къыралда жашау тууарылды деп къайгъыдан къырып айланнган къауумну айтханына уллу эс бурмай, бюгюнден тамблагьа хар зат да аякъ юсюне боллугъуна ийнана ашырады хар кюнюн.
Къарачайда Омарны шуёхлары бек кёпдюле. Ол санда Хачирланы Исмаил – колхозну председатели, кесин халкъгъа иги ишлеую бла танытхан адам. Исмаил Омарны терк-терк жокълаучуду, бери келип, аны бла ушакъ этип, жырына тынгылап кетсе, кесин бек насыплыгъа санаучуду.

Мен арталлы да ишекли тюйюлме Отарланы Омарны намысы халкъны арасында Жамбул Джабаевни, Сулейман Стальскийни, Токътогъулну намысларыча жюрюрюгюне. Ол а ёсюп келген тёлюлени барысына да насыпды. «Отарланы Омарны жырлары» деген китапны къолума алсам, жюрегим жылынады, аллай уллу адам бла шуёхлукъ жюрютгениме чексиз къууанама. Бир жол поэт Созайланы Ахмат бла мен санагъанбыз да КъМР-ни халкъ артисти Отарланы Омарны жырларын 150-ге жетдиргенбиз. Ол бек уллу ниет байлыкъды!

Аслан ДАУРОВ, 
РФ-ии Къырал саугъасыны лауреаты
эм искусстволарыны сыйлы къуллукъчусу,
КъМР-ни республикалы радиосуну
хоруну художестволу башчысы.
Заман.- 1997.-7 фев.

Халкъыны ауазы

Кязимни аманаты


Отарланы Омар 1916 жылда 10-чу майда Гирхожанда (шёндюгю Тырныауузда) туугъанды. Юйюрде 8 сабий ёсгенди. Ныгъышда, тойлада жашчыкъны тепсетгендиле, жыр эришиулеге да къатышдыргъандыла. Къошда да, сюрюучюле ингирде отну тёгерегинде олтургъанда, аланы сыбызгъы, къыл къобуз сокъгъанларына, жырлагъанларына да тынгылагъанды.

1938 жылда Гирхожаннга Нальчикдеги коммунист жаш тёлюню школундан Антонина Калмыкова бла Александр Покровский келедиле. Омар а ол заманда 9-чу классда окъуй эди. «Сени жырларгъа фахмунг барды. Кел, хорда ишлерсе», - дейдиле.

Алай бла ол хорда жырлап башлайды. Эшитген жырыны сёзлерин да, макъамын да эсде туталыуу бла ол атасына ушагъанды - Мухаммат Къуранны кёлден билгенди! Аны кесине да Хафиз дегендиле 400-ден артыкъ жырны сёзлерин, макъамларын да билгени себепли Омар малкъар хорну репертуарын кенгертирге иги болушханды. Аллай бир жыргъа ол сабий заманында Гирхожанда жашагъан уста жырчыла Эдокланы Харундан бла Сейитден, Сотталаны Муратдан, Этезланы Доппандан юйреннгенди.

Малкъар поэзияны мурдорун салгъан Мечиланы Кязимни бла Отарланы Омарны къадар 1939 жылда Жазыучуланы союзунда тюбешдиргенди. Ол жашха усталыгъын ёсдюрюрге уллу себеплик этгенди. Кязим жырла жыйыуну тохтатмай бардыр эм аланы бек игилерин халкъгъа эшитдиргенди. Омаргъа аманат этгенча айтхан эди.
1939 жылда март айда Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгъат да келеди хорда ишлерге. Омарны, тюз кёргенлей окъуна, жаны киреди кьызгъа. Кёп да бармай ала бир юйюр къурайдыла. Ким да сукъланырча татлы жашагъандыла. Жарсыугъа, аланы сабийлери болмагъанды.

Жюрекден жюрекге жол

Халкъда аны сыйы-намысы бек бийикде жюрюгенди. Анга шагъатлыкъ этеди КъМР-ни халкь жазыучусу Тёппеланы Алимни Отар улуну юсюнден жазгъаныда.

«Уллу жырчы халкъ жырланы къаллайын айтханда да (кюйле, ийнарла, тарых, жортууул жырла, дагъыда башхалары), тарыхха жан кирип, озгъан заманла. бюгоннгю кюнде жангыдан бола тургъанча, жырны батырларына, бушуулу, къууанчлы ишлерине кесибиз къатышханча алай кёребиз.

Отарланы Омар саулай дунияны аллында жырлап башлагъанлы хар таулуну, тюрк миллетден адамны жюреги учунуп, ёхтем болул, ол инсан уллулукъну сезеди, сынайды. Халкьыбыз кесини къыйынлы тарыхында, инсан уллулукъну, адамлыкъны бир заманда да кем этмей келген кьадарында. Омар аны бары кьыйынлыгъы ючюн Аллах берген саугъасыды деп, мен алай къарайма. Азлыкъ, артыкьлыкь, юлюшсюзлюк, жер тарлыкъ не бек къыса, булчукларындан чёкдюре келген заманда да, къабар къабыны, ичер сууунлай, таркъайгъанда да, халкъыбызны жыргъа тынгылар кьудурети болгъанды. Аны бла къайгъыларын угъай эсенг, ачлыгъын окъуна унутургъа къолундан келгенди. Сейир тюйюлмюдю, XX ёмюрню арасында бир иш ахлусу таулу миллетни кюйсюз къадар аллай бир булгъагъанда, тюк-тюк, жик-жик этип, къум тюзлеге, таулагъа, жер-жерледе чачханда, уруш отуна атханда, инсан чюйреликлени ёртенлеринде юйютгенде, аны жырчысы ол уллу къара булгъаныуну эм аллында зулмучуну къара къалагъыны тюз да огъурсуз учунда болуп тургъаны?!

Шукур болсун, Омар жырлагъан жырлада халкъыбызны тарыхы жашайды, халкъыбызны жолларын ханс басмай турады. Жырны башын бир зулмучу кесалмады! ИншаАллах, ёмюрледе да кесалмаз! Къачан эсе да бизни халкъыбызны жеринде, тёрюнде жыргъа деменнгили эсгертме салыныр деп ийнанама! Ол а Омар сыфатлы боллукъ сунама».

Омарны фахмусуну юсюнден белгили фольклорчу Журтубайланы Махти да былай жазгъанды: «Кязим неда Исмайыл, неда Къайсын десек, эсибизге назмучулукъ, Мухтар десек, тепсеу тюшедиле. Омарны атын айтханлай а - жыр! Ол зат жаланда адам жанын-къанын, жашауун бир берип къойса, Аллаху тала анга, миллетине сюймеклик, уллу фахму саугъаласа, болуучуду. Омарны жыры башыбызда, аллыбызда къанат керип, учуп барады! Жюз жыл мындан алгъа жашагъан жырчыла жыйгъан, тизген, къурагъан сёзле, макъамла Омарны жюрегинден ётюп, бизни бла бирге жашап турадыла. Жюрекден чыкъмагъан а жюрекге кирмейди, аны эрттеден биледиле.

Омарны ауазы - заманланы ауазыды. Аны себепли, Омарны жашауу толу, тынч болмаса да, ол бек насыплы адамды. Мен ангылагъандан, аны ауазы саулай къарачай-малкъар миллетни ауазыды, ёнюдю. Нек айтама алай? Хар миллетни жюреги башха тюрлюдю, аны себепли ол бар жырчы ауазланы эшитип турса да, барын бирча сезмейди.
Отар улуну жери уа бизни культурада энчиди - ол къарачай-малкъар миллетни жыр башчысыды. Башха тюрлю ауаз бла ол жырланы айтыргъа онг жокъду. Кеслери уа ала къаллай айтхылыкъ жырладыла «Бийнёгер», «Аче улу Ачемез», «Уллу Хож», «Гапалау», «Ёрюзмекни жыры»... Узунду ол тизме. Ала керти да халкъыбызны жанын-къанын, жюрегин билдиредиле. Башха ауаз бла угъай, Омарны ауазы бла жырланыргъа тийишлидиле». Махтини айтханына да киши угъай деялмаз.

Кёчгюнчюлюкде

Урушну заманында жырчыланы фронтха иймегендиле. Омар да башхала бла бирге Прохладнада траншеяла къазгъанды, ингирде уа аскерчилеге концерт бергендиле. Кёчгюнчюлюкде ол Фрунзеге тюшеди (шёндюгю Бишкек). Анда къыргъызлыланы Токътогъул Сатылгъанов атлы къырал филармониясыны хоруна келеди.

Алай анга анда кёп ишлерге онг болмады. Туугъан къарындашы Исмайыл аталары бла бирге Алма-Атагъа тюшген эдиле. Миллети сынагъан зорлукъну, жолну къыйынлыгъын, киши жеринде алгъан онгсузлукъ да Мухамматны саулугъун терк седиретедиле. Ол киши жеринде ауушады. Исмайыл аны юсюнден къарындашы Омаргъа жазады.
Письмону алып, Омар бушуу-бушман этеди. -Ай, итден туугъан Сталин а, ол бизни бери кёчюрмесе, жарлы атам энтта да бир он жыл жашар эди», - дейди. Аны къатында ол кезиуде бир таулу болады (тукъумун билалмагъанма). Сууутмай жетдиреди айтханын. Ол кюн окъуна Отар улуну тутуп кетедиле. Он жылгъа Сибирьге иедиле. Андагъы тюрмеде 8 жыл олтуруп чыгъады. Бир тюрлю хатасы болмагъан, кишиге зараны жетмеген адам биреуню аман тилини хатасындан аллай бир къыйынлыкъ сынагъанды.

Кёчгюнчюлюкде да, миллетге, адамгъа саналмай, болмагъанча ачлыкъ-жаланнгачлыкъ сынап, юйюрле, тукъумла жокъ болуп баргъан кезиуде да, бирле тил этиулерин къоймагъандыла. Жарсыугъа, ол жыллада окъуна палатка тийишли аллай сатхычларыбыз бар эдиле.

Исмайыл а ёмюрюнде да кюйюп, жарсып тургъанды къарындашы Омаргъа аталарыны ауушханыны юсюнден билдиргенин. «Мен аны жазмасам, къарындашым да, Cталиннга аман айтып, тюрмеге тюшмез эди, харип. Ол эсиме тюшсе, кеси-кесиме жер табалмай къыйналама», - деген эди Исмайыл, ол заманны эсгере.

Артда аты не бек айтылыл турса да, не закийлигине да къарамай, сыйлы ат бла Омарны кёлюн кётюрмегендиле. Тутмакъда олтургъанын сылтаугъа тута эдиле деп да айта эдиле. Ол а сыйлы ат ючюн кюрешмегенди – миллетин, культурасын бек сюйюп, аны мурдорун салыргъа уллу къыйын салгъанды, аны айныууну къайгъысын эте.

Жырланы унутмагъанды

Малкъар халкъгъа туугъан журтуна къайтыргъа эркинлик берилгенде, Отар улуну да ол заманда иедиле тюрмеден. Алай анга, закий жырчыгъа, жырын унутдуралмагъандыла. Аллах буюргъан болур эди анга сау миллетини хазнасын эсинде тутаргъа, аланы, башхалагъа урлатмай, ёмюрлюк этерге.

Нальчикге къайтып, хоргъа ишлерге келеди. Алай аны репертуарына малкъар халкъ жырланы къошар ючюн, аланы текстлери керек эдиле. Болумну Отарланы Омар къутхарады. 400 жырдан аз асламын ол эсинде тута эди! Аны бла Малкъарны халкъ жырлары дуниягъа жангыдан тууадыла. Аланы записьлери къазауат бардырылады. Ол жыр башчы болуп, хор а анга эжиу этип къаллай бир жыр сакъланды жокъ болуудан.

Тюрлю-тюрлю концертледе, къоншу республикалада, Къабарты-Малкъарны Москвада бардырылгъан декадасында да айырмалы эди Омар. Сау миллети баш ургъанды анга халкъ жырын сакълагъны ючюн. Аны сакълыгъы, жигерлиги, фахмусу болмаса, бюгюнлюкде не этерик эдик?

Отарланы Омар бизни бек сыйлы адамларыбыздан бириди. Мечиланы Кязимча, Къулийланы Къайсынча, Сотталаны Адилгерийча, Энейланы Магометча. Аны хар жырында миллетни ауазы, къууанчы, жарсыуу да эшитиледи. Халкъ ийнакълагъан, бек ариу кёрген жырчыла кёп тюйюлдюле. Омар а аллайладанды.

На заманлада до Омарны ауазы халкъгъа кюч-къарыу берип тургъандыла. Жыр, къобуз таууш тохтасала, жашау да тохтарыгъын биле эди ол. Кеси да ол кёп затла жазгъанды - Кязимни, Къайсынны, Сымайылны. башха закийлени да сёзлерине кёре.

2001 жылда Отарланы Омар жыйышдырып «Эльбрус» китап басмада «Къарачай-малкъар халкъ жырла» деген китап чыкъгъанды. Бери 92 чыгъарма киргенди. Аны бла халкъ жырланы бир къауумун ол ёмюрлюк этгенди. Кьудайланы Мухтар тепсеулерибизни этгенча.

60 жылдан артыкъ эаманны ичинде, халкъгъа жарыкьлыкъ берип, иги къууумгъа кёллендиргенлей тургъанды. Ол да тюбегенди жашауунда кюйсюзлюкге, алай бюгюлмегенди Малкъар халкъ саулукьда. Отарланы Мухамматны жашы Омар аны ийнагъы болгъанлай къаллыкъды. Ол Вольный Ауулда асыралгъанды.

БИТТИРЛАНЫ Аминат 
Заман.-2011.-14 май

Къарачай-Малкъарны ауазы

Акъыллы насийхатчы эди

Къарачай-Малкъар халкъны ийнагъы, белгили жырчыбыз Отарланы Мухамматны жашы Омар (1916-2002 жж.) ресубликаны музыка искусствосунда кесини энчи жарыкъ ызын къойгъанды. Омар республиканы культурасыны эм исусствосуну белгили къуллукъчусу, халкъ жырчы, кёп жырланы автору, жыр айтыуну белгили устасы, КъМР-ны эм КъЧР-им да халкъ артисти эди.

Жашауун миллетини искусствосун айнытыугъа жоралагъан, анга айтып-айтмазча кёп къыйын салгъан адам, ал къыралны не бийик, не сыйлы атларына да тийишли эди.

Отарланы Омар туугъан да (1916 жылда 10-чу майда), ауушханда (2002 жылда 22-чи майда) бир айда этгенди. Гирхожанчы жаш (шёндюгю Тырныаууз шахар) элде жашауну къыйынлыгъын бек жашлай окъуна сынагъанды. 1938 жылда аны Къабарты-Малкъар хорну коллективинде жырларгъа чакъыргъанларында, ол профессионал искусство бла кюрешип башлагъанды. Кёчгюнчюлюкде болгъанда уа бир талай жылны Къыргъыз къырал филармонияны солисти болуп тургъанды. Туугъан жерибизге къайтхандан сора уа Омар КъМР-ни Гостеперадиосуну хорунда солист болуп 1957 жылдан 1998 жылгъа дери ишлегенди.

Жарсыугъа, 1999 жылда республиканы культурасына оноу этгенле, хорну жабып, аны жырчыларын а ишсиз къоядыла. Омар ол ишге бек жарсыгъанды. Жыл саны келгенликге, аны Аллах берген ауазыны кючю сакъланнганды, ол дагъыда кёп жылланы жырларыкъ эди. Узун ёмюрюн жыргъа жоралагъан жырчы, сюйген иши болмай къалгъанда, бек къыйналгъанды, учаргъа хазырланнган чыпчыкъны къанатына ургъанлай болгъанды анга ол иш.

Айтхылыкъ жырчы бизни халкъны культурасыны айныууну тарыхына жарыкъ бетле къошханды, халкъ сюйген жырчы болгъанды. Бир ненча тёлю ёсгенди аны жырларында. «Гапалау», «Бийнёгер», «Солтан-Хамит», «Дюгер Бадинаты, Малкъар Басияты», «Татаркъанны жырын», «Долайны», «Къанаматны», «Рачикъауну жырын» эм кёп башха халкъ жырларыбызны 500-ге жууугъун жырлагъанды эм аны бла жыр искусствобузну бек байыкъландыргъанды. Кёп халкъ жырлагъа жангы жашау бергенди - аланы эсинде тутуп, жокъ болуудан сакълап.
Биринчи устазлары композиторла А. Авраамовну, Т. Шейблерни эм А. Покровский ол не заманда да уллу ырзылыкъ бла эсгериучю эди. 1940 жылда уа малкъар бла къабарты хорланы бирге къошадыла. Ол заманда таулуладан анда Текеланы Фатимат, Рахайланы Олий, Беккиланы Далхат, Деваланы Бийгъат (Омарны юйдегиси) эм башхала болгъандыла.

Башында айтылгъаныча, Омар кеси да къурагъанды жырланы - Къайсынны, Кязимни, Маммеланы Ибрахимни эм башха поэтлени сёзлерине кёре. Кёп халкъ жырланы жыйгъанды, жаш фахмулагъа эс бурургъа да заман тапханды. Ол акъыллы насийхатчы эди, халкъ жырланы белгили устасы, халкъ чыгъармачылыкъны айнытыугъа уллу къыйын салгъан.

Къарачай-Черкесде бла Къабарты-Малкъарда Отарланы Омарны танымагъан, аны фахмусуна ыспас этмеген, культурабызгъа этген къошумчулугъуну магъанасын ангыламагъан хазна адам да болмаз эди. Андан эди ол жыр искусствобузну бек жарыкъ жулдузу эм сау эпохасы.

БИТТИРЛАНЫ Аминат.
Заман.-2006.- 6 июнь

С песней по жизни

16 июля зрительный зал Музыкального театра заполнили поклонники творчества народного артиста КБР Омара Отарова, пришедшие сюда, чтобы отдать дань уважения таланту балкарского певца, получившего всеобщее признание. Его голос, мощный, сочный, отличающийся красивой своеобразной окраской, хорошо знаком жителям не только нашей республики, но и всего Северо-Кавказского региона.

Первое приветствие в адрес юбиляра, а Омару Магомедовичу исполнилось 85 лет, прозвучало из уст народной артистки РФ Наталии Гасташевой. Самого виновника торжества, появившегося на сцене под звуки прекрасной мелодии, исполненной на зурне, присутствующие встретили бурными аплодисментами, стоя. Ни изменяя своей традиции, он тут же направился к микрофону и в сопровождении мужского хора исполнил две балкарские народные песни, которые потонули в овации.

Со словами приветствия к певцу обратился председатель оргкомитета по проведению юбилея О. Отарова, заместитель Председателя Правительства КБР Хаути Сохроков. Характеризуя его творчество, Хаути Хазритович подчеркнул, что, услышав однажды голос Отарова, невозможно его не узнать среди тысяч других. Он отметил также такие качества его характера, как силу духа, бесконечную доброту, обаяние личности, его естественность и спокойное достоинство.

- Более 400 песен насчитывает репертуар Омара Отарова, - сказал X. Сохроков.- Это поистине сокровищница культуры, неиссякаемый источник мудрости и простоты. Его по заслугам называют живым классиком, великим певцом балкарского народа.

Столь же высокими словами оценил искусство Омара Отарова и председатель Правительства КБР Хусейн Чеченов. «Благодаря редкому таланту певца мы прикасаемся к вечному искусству».

Затем X. Чеченов вручил юбиляру высшую награду республики - Почетную грамоту Кабардино-Балкарской Республики за выдающийся вклад в развитие песенного творчества КБP.

В чествовании известного песенника приняло участие много поклонников его таланта. Сменяя друг друга, на сцену поднимались выступающие. От имени делегаций администраций городов и районов республики тепло поздравил юбиляра начальник отдела культуры администрации г. Нальчика Исмаил Барасбиев.

Своим долгом почтить певца присутствием на торжестве сочла представительная делегации из Карачаево-Черкесии во главе с вице-премьером Сергеем Мухортоным. Был зачитан Указ Президента КЧР Владимира Семенова и вручен диплом о присвоении О. Отарову почетного звания «Народный артист КЧР». Юбиляра также поздравили гости из Северной Осетии-Алании, известные исполнители, заслуженные артисты РФ Долорес Белаонова и Булат Газданов.

Много теплых слов в адрес виновника торжества было сказано членами делегации из его родного Эльбрусского района, представителями рода Отаровых. От имени ИГИ КБНЦ РАН певца поздравилм Адам Гутов и Хамид Малкондуев. Выступили также директор республиканского книжного издательства «Эльбрус» Ахмат Силаев, народный поэт КЧР Альберт Узденов, директор центра «Книга» Аминат Шаваева», главный врач санатория «Голубые ели» Шаман Князев, зам. отделом культуры ФНП КБР Черим Шидаков и многие другие.
Выступавшие подчеркивали, что, несмотря на внушительный возраст, песенник продолжает петь, радуя своим талантом любителей народной песни. Они отмечали тот факт, что певец не просто любим народом, он давно стал его символом. О его широком признании свидетельствует и тот факт, что его именем назван конкурс на лучшее исполнение карачаевской и балкарской народной песни, который ежегодно 28 марта проводится в Тырныаузе.

В каждом выступлении звучала мысль, что в песнях Омара Отарова - душа народа. В них поразительно точно выражен национальный дух. Удивительный голос певца одинаково хорошо переплетает и трудовые ритмы, и краски горских праздников, ликующие звуки победы и горечь поражений. Очень тонко выводит он мелодии страданий. Особенно многолика у него любовь: от страстной, разделенной, до несчастной, отвергнутой. Он познакомил своих слушателей с легендами и преданиями карачаевцев и балкарцев. Кажется, в их жизни не осталось ни одного аспекта, о котором бы виртуозно, мастерски не поведал в своих песнях Омар Отаров.

Торжество украсила и прекрасно составленная художественная часть. Вдохновенно танцевали артисты Государственного фольклорно-этнографического ансамбля «Балкария» и ГАAAT «Кабардинка». Конечно же, приветствовали юбиляра и его коллеги по вокальному цеху - Алим Газаев, Зоя Алтуева, Галина Таукенова, Наталья Азаматова, Тахир Гаев, Зариф Бапинаев, государственный ансамбль песни и танца «Терские казаки», народный ансамбль «Эрирей», вокальная группа «Иман» и другие. Во время вечера были зачитаны также поздравительные телеграммы в адрес юбиляра.

С ответным словом выступил виновник торжества. Он от души поблагодарил всех, кто был причастен к организации вечера, кто почтил его своим присутствием.

Программу торжественного вечера подготовили режиссеры Тамара Сафарова и Рамед Пачев. Вели её Mарина Гумова, Ильяс Созаев и Станислав Сердюков.

Не вечере присутствовали вице президент КБР Геннадий Губин, Председатель Совета Республики Парламента КБP Заурби Нахушев и его заместитель Людмила Федченко, другие официальные лица.

Ж. АППАЕВА
КБП.-2001.-18 июля

Тамата къарындашым

Миллетибизни ийнагъы ОТАРЛАНЫ ОМАР туугъанлы 85 жыл толгъанды. Бу жолгъа дери да биз Омарны жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден кёп статьяла басмалай тургъанбыз. Белгили жырчыбызны юбилейи бла байламлы уллу, къууанчлы жыйылыула июнь айда бардырыллыкъдыла. Ол заманда Омарны юсюнден кёбюрек хапар айтырбыз. Бюгюн а республикабызны халкъ артистин туугъан кюню бла алгъышлай, анга кёп жылланы саулукълу, жырлары бла халкъыбызны къууандырыучу болсун дейбиз.

Жыр, жырчыны кёзбаусуз ауазы тёлюден телюге ёте, хар заманда да халкъгъа халал къуллукъ эте келгенлери эсиме тюшгени сайын, кесими бек насыплыгъа санаучума - мен жырчыма. - Малкъарны, Къарачайны да ийнагъы Отарланы Омар бла бирге эки жыйырма жыл ишлегенме - жырлагъанма. Мени къадарыма къулландыргъан, бек биринчиден, ол затды,- Омарны къатында болургъа, ол ишге жюрюген мекямны эшигин кюн сайын ачып, халкъ жырчыны къатында сюелип, анга тынгыларгъа, анга эжиу этерге, андан юйренирге, аны биргесине жырларгъа онг тапханымды къууанчым, ёхтемлигим да.

Отарланы Омар кесини жырлары бла бизни бирде бийик таулагъа уугъа элтеди да Апсатыны къызына тюбетеди, бирде тойлада аякъ бюкдюреди, бирде тарых жолларыбызгъа жолоучу этеди, бирде уа жашладан къызлагъа келечи айтдырады. Ол затладан оюм этеме да, мен Омарны ауазын халкъны ауазы бла тенглешдирирге базынама. Кертиси бла да, ол жырласа, халкъ жырлагъа къанат битеди, жан киреди, ала кёкге да учарла, къалын агьачда терек шууулдаулагъа. неда къанатлыланы жырлагъанларына, дагъыда тау сууланы суху саркъгъан тауушларына къошулурла, бирде уа кёчгюнчюлюкню сур жылларын кёз аллыбызгъа келтирип, мудах этерле. Аллай жырланы кёбюсюн кеси жыйышдыргъанды Омар. Андан тышында да Отарланы Омар иги кесек жырны авторуду. Ала энчи китапла болуп басмадан чыкъгъандыла.

Къалай насыпды бизге - Омар бла бир миллетни адамлары болгъаныбыз, бир тилде сёлешгенибиз, бир тилде жырлагъаныбыз. Мен тамата къарындашыма санагъан адамымы - Отарланы Омарны фахмусун, адамлыгъын да бек бийик даражада жюрютеме таныгъан кюнюмден берисинде да. Эки жыйырма жылны ичинде андан бир умхара сёз эшитмегенме, бир учхара ишин кёрмегенме. «Фахмулу жырчысы болмагъан халкъ, тилсиз адамгьа ушайды,- дел жазгъанды Къулийланы Къайсын, - Биз насыплыбыз - Кязим кибик жырчыбыз барды».

Мен айтхылыкь поэтибизни бу сёзлерин Отарланы Омаргъа да тийишли кёрюр эдим.
Былайда Къайсынны халкъ жырларыбызны юсюнден айтхан оюмун да сагъына кетерге сюеме. «Сейир тюйюлдю, ташдан эсе суратлау сёз бек болуп чыкъгъаны». Жырны магъанасы ма алай уллуду. Башханы къой, халкъыбыз кёчгюнчюлюкде этген жырланы къайсысына тынгыласанг да, бирде жюрегинг чанчады, бирде таукеллик тау тёппелеге ёрлетеди, бирде зулмулукъну туудургъанлагъа чамландырады. Сёз ючюн, бу тизгинлени окъугъанны кёз жашлары чыкъмай къалай къаллыкъды:

Итле бушуулу улуйла, жаным,
Киштикле - ачы макъыра.
Эшикле къаты къагъыладыла,
Юйдегилени чакъыра.
Ушкок къалакъла тиелле, жаным,
Терк ачылмагъан эшикге.
Анасы юсюне къапланыпды, дейди,
Сабий сескеннген бешикге.
Танг эрттен, жаным, не болуп къалды,
Билмей тургъанлай, Малкъаргъа?
Къыяма кюню жетдими, дейди
Бу март айында хар таргъа?

Быллай жырланы Омар айтса уа, бютюн да тараладыла жюрекле.
1959 жылда мен ишлерге республиканы къырал филармониясындан радио комитетни хоруна кёчгенимде, биринчи кюн Отарланы Омар бла саламлашырыгъым, сёлеширигим келгенин, баям, кесине сездирген болур эдим.

Ол мени таба атлады да:
- Къайданса, кимни къызыса?- деп сорду.
Ол сёзлени хычыуунлукъларын бюгюн да сезгенлей турама. Мен ким болгъанымы айтханымдан сора, бирге ишлеригибизни айтып кёл этдирди Омар.

Андан берисинде ол манга болушханлай, эс тапдыргъанлай, гастрольлагъа чыкъсакъ, тюз да бир къарындашым этерик намысны этгенлей, таза таулу адетни, ариу къылыкъны юлгюсюн кёргюзтгенлей келгенди, бек сау болсун!
Омар бла мен бирге кёп сюймеклик жырла да жырлайбыз. Сёз ючюн, «Жаш бла къыз», «Къызны сагъышлары, жашны оюмлары», «Эшиклени ары бир ач», «Жюрюгюз, аланла, бирге жырлайыкъ», дегенча жырла. Бизни Омар, чамгъа, лакъырдагъа да отду. Жаш фахмулагъа болушур ючюн а, халкъда айтылыучусуча, таудан ауар.

Дунияда иги жырны, фахмулу жырчыны тилин ангыламагъан жокъду, алагъа тилманч керек тюйюлдю, дейдиле. Аны кертичилигин Омарны юсюнде кёргенме мен. Москваны, Дондагъы Ростовну, Украинаны, дагъыда кёп башха жерлени, алгъыннгы СССР-ни союз республикаларыны кёбюсюню ара шахарларыны уллу концерт залларында Отарланы Омар миллетибизни халкъ жырларын айтхан заманында битеу жыйылгъанла ёрге туруп, кёпге дери къарс къакъгъанлай тургьанларына кесим шагъырей болгъанма. Ол а насыпды, жаланда Омарны кесине угъай, саулай миллетибизге окъуна.

АЛТУУЛАНЫ Зоя, 
Къабарты-Малкъарны халкъ артисткасы.
Советская молодежь. 2001-12 авг.

Контакты

Напишите нам
assia big