Халкъ жырланы шауданы

Халкъ жырла... Жаз башында табийгъат жукъусундан уяннганча, совет жыллада адамланы сезимлери ёсгенди. Аламат умутла уа алтын бюртюклеча, аланы жюреклерине бир-бир тюше, жангы ашаугъа, насыбха, тюзлюкге, шуёхлукъгъа сюймекликлерин эм алагъа итиниулерин туудургъандыла. Ала жашауда тола, халкъны насыпха элте, кёлюн жарыкъ этедиле.

Халкъ жырла уа адамланы жашауларын суратлап, жылланы къанатларында аланы къууанчларын жарсыуларын да алып келедиле. Тынгылагъанда халкъны озгъан жашауу кёз тууранга келеди. Халкъны жырлары аны историясыдыла.

Бизни халкъыбыз да эскиден къалгъан жырларын жюрегинде сакълайды. Белгисиз адамла тизген жырла, узакъ ёмюрлени теренинде туууп, заманнга кёре тюрлене тёлюню жюрек жылыуун бизге жетдиргендиле. Алада халкъыбызны жашау жолу ачыкъ кёрюнеди. Тау халкъланы жырлары эжиусюз, эжиу бла къобузсуз, къобуз бла да жырланадыла. Ала къаяладан акъгъан суулача, тазадыла, адамны жюрегини теренине синнгедиле. Жырланы миллет магъаналарын ёмюрлеге дери ала келедиле уста жырчыладыла.

Халкъ кесини уста жырчыларын бек сыйлы кёреди. Отарланы Омар да халкъ сюйген жырчыладан бириди.
Халкъыбыз жырчылагъа уллу хурмет сый бериледи. Не ючюн дегенде, жыр да бизге хауача, гыржынча, сууча керекди. Жыр адамны урунургъа, къыйынлыкъны хорларгъа, жигитликге, не кёллюлюкге кёллендиреди. Ол адамны шуёхуду. Омар а жырланы терен магъаналарын уллу усталыкъ бла ачыкълай биледи
. Ол жырлагъан кезиуде жырда айтылгъан жигитни сыфаты, аны жигитлиги, жюрек жарсыуу, къууанчы да шарт сезиледиле. Аны ючюн Омаргъа кёпле ыспас этедиле.

«Багъалы Омар Отаров... Сени жырлагъанынгы не къадар эште барсам, ол къадар тынгыларыгъым келе барады. Хар жолдан сени жырларынгы магъанасын бютюн иги ангылай баргъанча, манга алай кёрюнеди. Сен бизни халкъ жырларыбызны тауусулмазлыкъ терен шауданы сунама...».

Бу письмону элли жашчыкъ жазгъанды. Уллуда, гитчеде да Омарны жырлагъанына ол жашчыкъча терен эс буруп, сюйюп тынгыламагъан киши болмаз.

Жырчыланы чыгъармачылыкъ жоллары тынч болмагъаны кимге да белгилиди. Эшта, Омар да бюгюнча уста жырчы болгъунчу, кесин бизге былай сюйдюргюнчю, бир къауум чырмаулагъа, тап кесини кючюне ийнанмагъан сагъатларына да тюбей келген болур. Энди уа биз аны жырлагъанына тынгылай, аны ол жолну сайлагъанына къууанабыз.

Тёбен Бакъсан... Анда адамла бийик таула, акъ булутла, тау черек бла къоншула жашайдыла. Аны адамлары алайыны табийгъатына, жигитликлери уа тауланы кеслерене, жюреклерини тазалыгъы шаудан суулагъа ушайдыла.
Мындан кёб жылланы алгъа алайда акъ юйчюкле бир бири башларындан къарай эдиле. Анда жашагъанла уа кеслерини жыргъа усталыкълары, жарыкъ къонакъбайлыкълары бла битеу да тау эллеге белгили эдиле. Ала узакъ жолоучулукъдан арып келген адамны аллына чыгъып, атдан тюшюрюр эдиле, атын, тукъумун да сормай, гоппан бла айран чыгъарып, суусабын къандырыр эдиле, ызы бла юйге жууукъ этер эдиле.

Биз хапарын айтхан жырчыбыз Отарланы Омар да ол элде туугъанды, анда ёсгенди. Ол эртденликде школгъа чабып бара, тауушлагъа сагъайып тынгылайды. Къол ичинде айланнган жел жырлагъанча, тау сууу уа анга эжиу этгенча алай кёрюнедиле. Омар, жеринден тепмей тынгылай кетип, дерсге ашыгъып тебирейди.
- Мен сагъыш эте кетсем, кесими жыр бла бирге туугъан сунама, - дейди Омар.

Ол керти айтады. Адам туугъан кюнюнден башлап, къагъанакъ заманында окъуна анасыны бешик жыры бла жюрек рахатлыкъ табады.

Ингир къарангысы таула башындан элге тюше келеди... Жулдузла кёкде мынчакълача жылтырайдыла. Омарны анасы жашчыкъны жерин жарашдыргъанлыкъгъа, ол жокъ эди. Элни къыйырындан эшитилген къобуз, къарс тауушла жашха тынчлыкъ бермейдиле. Ол тойлада бола, анда Этезланы Юсюпню бла Доппанны, Эдокъланы Харунну бла Сейитни жырлагъанларына битеу эсин берип тынгылайды. Андан къайтхандан сора жукълаялмай кёп турады.

Жаз кезиуде, школдан бош заманында жашчыкъ таматаланы кёбюсю жыйылгъан жерледе болургъа сюйюучю эди. Малчы къошлада адамла жомакъсыз, жырсыз да болмайдыла. Биченликлени башларын тау жели тарай, чалгъычыла да тизгин туруп чалгъанда, Омар да башында акъ кийиз къалпагъы, юсюнде акъ кёлеги бла таматаладан артха къалмазгъа кюреше, чалгъысын кенг тартады. Чалгъыланы, желни, cууну шууулдагъан тауушлары аны къулагъына жырча чалишедиле.

Школ... Дерс бошалады. Сабийле тышына чыкъдыла. Омар а классда кесинден сора киши къалмагъан сунуп, бир эски жырны башлайды. Ортадагъы партада олтуруп, не эсе да жаза тургъан къызчыкъ жазгъанын къоюп, къаламын да бир жанына салып, Омарны жырлагъанына сейирсинип тынгылайды. Ол бошагъанда уа:
- Аперим, Омар! Сен нечик аламат жырлайса. Аны бизден жашырып нек тураса? - дейди.
Омар уялгъандан къызарып, тышына чыгъып кетеди.

Артда уа ол, той оюн коллектив бла бирге элледе, шахарлада бола, сюйген школун аз махтатмагъанды.
1933 жылда Нальчикде Къабарты-Малкъар Къырал хору къуралады. Аны таматасы Александр Михайлович Покровский эллеге барып, анда хунерли жаш телюге тынгылайды. Ол Тёбен Бакъсан да Отарланы Омарны жырлагъанына эс бурады. Покровский къарау бардырыллыкъ кюннге Омарны шахаргъа чакъырады...

Жарыкъ, омакъ театргъа биринчи келген жашла бла къызла сценаны жабыууну артында адамладан толу залгъа жашырын къарай: «Арабий, къалай болурма, мени алырламы?» - дей эдиле.

Омарны Къабарты-Малкъар Къырал хоргъа аладыла. Ол кесини чыгъармачылыкъ жолуну ал кюнлерин эсине тюшюре былай айтханды: «Анам, жашым, сени тукъумунгу адамлары кеслерини атларын ишде жигерликлери бла айтдыргъандыла. Сен а тюзмю эте болурса?», - дей эди: Мен артда аны сёзлерин кёп кере эсиме тюшюргенме. Керти окъуна, тюзмю эте болурма дей эдим...»

Ноталадан хапары болмагъаннга музыка грамотагъа юйреннген тынч болмаз эди. Болса да Омарны жыргъа сюймеклиги ол затланы хорлатады.

Андан бери кёп жылла озгъандыла. Энди Омарны туугъан эли Гирхожанны орунунда ариу шахар - Тырнаууз ёсгенди. Омар энди халкъны насыбыны юсюнден кеси да кёп жырла этеди. Аны туугъан журтунда юйлени телевизорланы, Ильични чыракълары жарытадыла. Ол жарыкълыгъа бизни тау эллерибизге Ленинни аты бла Совет власть бла бирге келгендиле. Бизге жарыкъ жашауну келтиргенлени атларын халкъыбыз унутмайды. Омар да аланы юсюнден кесини жырларын жырлайды.

- Не къыйын эселе да, сюйген ишимде ал кюнлерим жашауумда бек насыплы кезиуюм эдиле.

Манга не жаны бла да жол ачылгъан эди. Композитор Авраамовну, хорну таматалары Покровскийни, Шейблерни манга салгъан уллу къыйынларын мен бир заманда да унутмайма. Ала манга тау эллеге, Къарачайгъа барып усталыгъымы ёсдюрюрге онг бере эдиле. Мен Къарачайда Алийланы Алий, Ёзденланы Къасым, Чегем аузунда Эттеланы Алий, Черек аузунда Каркаланы Бийсоча уста жырчыла бла тюбешип, аланы жырлагъанларына тынгылай, кесими сынаууму байыкъландыра эдим. Аллай аламат жырчыла бла тюбешиу ала бла ушакъ этиу манга керти да уллу болуша эдиле, - дейди Омар.

Бюгюнлюкде бизни элден элге барыб айланмай, юйюбюзде олтуруп тургъаныбызлай, радиону, телевиденияны хайырларындан жырчыларыбызгъа тынгыларгъа, концертлеге къараргъа онгубуз барды.

- Адамла мени жырлагъаныма эс буруп, жырны магъанасына кёре, аланы бетлери жарып, не да сагъышланып тынгыласала, мен муратыма жетдим дейме. Хар заманда да концертни аллында мен бюгюн а къалай болурма? - деп сагъышланама! - Омарны ол айтханы тюздю.

Былай къарагъанда, жырчыны жашауу, иши да бек тыншча кёрюнедиле. Артист кесини жетишими бла тынчайып, анга къууанып, тохтап къалмайды. Ол кесини усталыгъын кюнден кюннге ёсдюрюрге керекди. Сценагъа чыкъгъанла окъуна жырда суратланнган жигит аны ёнюнде кёрюнюрча жырларгъа тийишлиди. Фахму да бичакъ кибик бир затды. Жютю болгъан къадарда тынч кесер, билей турмасанг а тот да, гумух да болур. Омар аны биледи. Ол, усталыгъын тохтамай ёсдюре, чам, лакъырда, сюймеклик жырланы уста жырлайды.

Къаракёз, узун эшмели таулу къыз къаядан акъгъан сууучукъгъа къумгъанын тутуп, тегерегине къарайды. Аны бети мудахды. Ол уугъа кетип тургъан сюйген жашына тансыкъ болгъанды. Эки кёзюн аны къайтыучу жолундан алмай, жырлайды. Бу халкъыбыз бек сюйюучю «Таукъан» деген жырды. Омар аны ненча кере жырласа да, хар жолдан адамла анга уллу ыспас этип, сюйюп тынгылайдыла.

Аны башха халкъ жырлары уа! «Эмина», «Алайни жыры», «Ачемез»… Аланы барысын да санаргъа къыйынды.
Омар бусагъатда уллу иш кёллюдю. Концерт башланырдан алгъа мен аны абызырап, не да музыкадан, жырдан башха затны юсюнден ушакъ этип кёрмегенме. Аллай кезиуюнде Омар кесини битеу жюрек жылыуун, усталыгъын да къызгъанмай, тынгылагъанлагъа бериpгe хазырланады.

Ол бизни уста жырлары бла алыкъа кёп къууандырыр. 1957 жылдан бери Омар Къабарты-Малкъарны радиосуну бла телевидениясыны хорунда жырлайды. 1962 жылда уа анга Къабарты-Малкъарны сыйлы артист деген ат аталгъанды. Биз а, Омарны жырлагъанына тынгылай, сау бол, кёб жаша, дейбиз.


Т. КОДЖАКОВА.
Коммунизмге жол.- 1969.-17 июнь.

Я снимаю перед Омаром шляпу

Когда меня попросили сказать слово об Омаре Отарове, поверьте, я был очень озадачен, потому что о нем столько написано и сказано, что, как говорит классик, здесь «... ни прибавить, ни убавить».

О талантливых людях, особенно, если они принадлежат к не очень многочисленному народу, при жизни пишут не всегда однозначно. Бывают и славословия, неискренние реверансы и жесты, раздаются и едкие упреки завистливых «друзей», которым все кажется, что кто-то может занять их место на пьедестале. Омар Отаров – исключение. О нем пишут и говорят спокойно, но всегда с гордостью и глубоким почтением. Его талант, подкрепленный необыкновенной трудоспособностью, освященный открытой доброжелательностью и улыбкой, сделал Отарова всеобщим народным любимцем. Он стал родным и близким для каждого балкарца, ибо в его песнях – душа народа, многострадальная и героическая история.

В то время, когда не только по радио, но даже в сельском клубе были запрещены слово и песня переселенцев, голос Отарова звучал на сходах, семейных и фамильных торжествах, как «на башне вечевой», вселяя в души людей уверенность, что народ живет и будет жить.

Я и все наши родственники гордимся, что мы с Омаром не только «одной крови», но еще и земляки. Он родился в сел. Гирхожан. Здесь, по свидетельству моей матери Марьям, «очень часто в центре села на «ныгъыше» собирались старейшины, народные сказители, говорили о том о сем и пели песни. К ним нередко присоединялся совсем еще юный Омар». Тогда уже шла об Омаре молва: он талантлив, его голос необыкновенный, он далеко пойдет и тому подобное.

«Однажды в Гирхожан приехала жена Б. Э. Калмыкова Антонина Александровна. Она заметила талантливого юношу и направила его учиться. Затем в 1939 году Омара Отарова пригласили петь в коллектив республиканского хора. С тех пор Отаров не расстается с песней. Благодаря ему спасены, можно сказать, песни народа, он стал хранителем, живой энциклопедией балкарской народной музыки.

Мы знаем, что звуки песни, мелодии земли, как и запах травы, генетически присутствуют в человеке и в народе. Здесь уместно привести строки из Бальмонта, который написал прекрасную поэму о кипчакской легенде, повествующую о том, что в результате исторических событий одно большое кипчакское племя было рассечено – одни ушли на Волгу, другие – в горы. По прошествии нескольких веков кипчакский хан, который уже стал настоящим степняком, вспомнил, что предки рассказывали о родственном племени, живущем в горах. Он решил направить на поиски соплеменников гонца, чтобы тот пригласил их вернуться в степи. Когда горец спросил: «А как я могу их убедить, что именно мы их соплеменники?», хан напутствовал:


Ему ты песен наших спой,
Коль уже на песнь не отзовется,
Свяжи в пучок емшан степной,
Дай ему – и он вернется.

С народной балкарской песней Отаров связан всей своей жизнью и существом своим. Он не только исполнял народные песни, но и сам сочинил немало прекрасных мелодий на стихи Кязима Мечиева, Кайсына Кулиева, Иссы Каракетова, Ибрагима Мамиева и многих других.

Я себя отношу к поколению, которое формировалось под влиянием светлого гения Омара. И мы ему благодарны и снимаем перед ним шляпу. Пусть его песни еще долго звучат в его собственном исполнении в родной Кабардино-Балкарии, которую он очень любит, для которой сделал неоценимо много и, я уверен, сделает еще.

Б. Зумакулов

 

Зумакулов Б.М. Соль земли нашей. Издательский центр «Эль-Фа», 2001. 393 с.
Автор проекта и составитель доктор исторических наук Б. М. Зумакулов

Жыры барны – кюню бар

Бизни халкъыбызны бек уллу байлыгъы сёз хазнасыды: халкъ жырла, таурухла, кюйле, нарт сёзле - къысхадан айтханда, халкъ кёлюнден этген чыгъармала. Мен аланы тинтип, магъаналарын ачыкълап, багъаларын бичалырма десем, кесими да, окъуучуну да алдарыкъма. Ол бек къыйын, уллу да ишди. Аллай ишле бла тынгылы кюрешген устала, алимле бардыла. Алагъа биз хурмет берирге, ыспас этерге керекбиз. Мен а, жангыз да Омар жыйышдыргъан халкъ жырладан къуралгъан китапны окъуй, анга къууаннганымы билдирирге кюрешеме. Мени уллу сейирсиндирген а - халкъыбызда жазма, басма болмагъан заманлада дуния поэзиядан хапарлары болмагъан адамла айтылгъан сёзге къаллай уллу магъана бергенлери, жырлада, кюйледе къаллай уллу поэзия болгъаныды.
Жырчылыкъ, назмучулукъ ишни юсюнден айтханда, бир-бир назмула, барыбыз да билгенликден, адамны жюрегин жылытадыла, къайда жилятадыла, бирлери адамгъа эс тапдырадыла, асыу бередиле, кишиликге, тазалыкъгъа чакъырадыла, таянчакъ боладыла. Бирлери терсликге къажау турадыла, бирлери уа къууандырадыла, сейирсиндиредиле, бирлери уа, халкъ аузунда къала, бир ёмюрден бир ёмюрге нарт сёзлеча ёте барадыла. Бу затла барысы да фахмуну хайырындан тууадыла. Бу мен башда айтханча шартла халкъ жырлада кёпдюле. Аланы иелери уа керти да шайырла болгъанларына ишек жокъду. Бизни халкъыбыз аллай фахму жаратхан сёз байлыкъланы ангылай да, жюрюте да билгенди. Жырла, ёмюрледен ёмюрлеге халкъ жюрегинден ёте, элене, сюзюле, ийлене, ёлмезлик кюч ала, бюгюнлеге алай жетгендиле. Ала халкъгъа таянч бола, аны къарыуун кючлей, ахшылыкъгъа къуллукъ эте, жигитликге чакъыргъанлай турадыла. Ала къол къыйын бла жашау этерге, эркинликни, тенгликни излерге болушадыла. Къыйынлыкъ келген кюнде да белни бошламазгъа, тобукъланмазгъа, зорлукъгъа бой салмазгъа, тёзюмлюк керек жерде уа, тёзерге юйретедиле.

Биз, жерибизден юзюлюп, тилибиз жутулуп, къолубуз-аягъыбыз байланып, атлаялмай тургъанда да, адамлыкъны тас этмей, намысны, адет-тёрелени атмай, ол къыйынлыкъдан саулай къутулуп, халкълай къалгъаныбыз да андан болур.

Бизни халкъыбыз не заманда да жыргъа, айтылгъан назму сёзге уллу магъана бергенди. Къыйынлыкъ, бушуу башларын басхан адамла, узакъладан жырчыгъа келип, жыр эт деп тилегендиле. Жыр, бушууларын жуууп, жилямукъларын къурутуп, кёз ачдырлыкъ суннгандыла. Керти да, жырла асыу бергендиле, кёллендиргендиле, жашаудан тюнгюлмезге, аны хар ачы, татлы такъыйкъасын сыйларгъа, сюерге юйретгендиле. Халкъ жырлада къаллай бир сюймеклик барды жашаугъа, адамгъа, туугъан журтха, аны ташына, суууна, хар жанына, аланы барына да кертичилей барыугъа. Аллай уллу сюймеклик болушханды журтну жаудан къорууларгъа, керек болса, журту, сюйгени ючюн жан да берирге, халкъыбызгъа учузлукъ сынатмай, ажалдан къутхарыргъа.
Чам, лакъырда жырланы алып къарагъанда уа, бютюнда сейир этерге тюшеди. Чамны, лакъырданы иги билмей айтсанг, жюрекге ачы тийип, адамны ёпкелетирге, ачыуландырыргъа боллукъду, халкъ жырлада уа чам, лакъырда да аллай усталыкъ бла, эс бла айтылгъандыла, ала кюлдюредиле, кёзню жарытадыла, сагъыш этдиредиле.

Халкъ жырланы ёлмезлик сёзлеринден сора да кёбюсюню макъамлары уллу махтаугъа тийишлидиле. Ол жырланы бирини юсюнден айтырыгъым келеди. Ол а «Гапалау» деген жырды. Эм алгъа ол жырны мен Беппайланы Сергей жырлап эшитген эдим, анга къууаныуум бла сейирсиниуюм бюгюн да кетмейди. Экинчи кере уа кёп жылла озгъандан сора эшитдим.

Бир кюн биз Тюркге учарыкъ самолётну сакълай эдик. Бизни арабызда тойчула, жырчыла, суратчыла, жазыучула, кёп башха адамла да бар эдиле. Кюн, бир да мутхуз болуп, самолётла учмай, адамла уа сууукъсурап, мудахланып тура эдиле. Ол шургу тынгылауну, мудахлыкъны бир ариу, шатык, сейир ауаз бузады. Ол а Газаланы Алимни ауазы эди, Алим «Гапалауну» айта эди. Битеу адамла аууз ачып тынгылай эдиле. Мени къулакъларымы ол ауаз алай ийнакълай эди, жюрегиме аллай насып бере эди, битеуда дуния насыпха бата тургъанча кёрюне эди.

Ючюнчю кере уа, мен юйде муркку эте тургъанымлай, бир назик, ариу ауаз къулагъыма чалынады. Радио таба чабама, ауазын жаным бла тенг кёрюучю, мен бек сюйген жырчы Жанатайланы Исмайыл жыр айтса, чабыучу эдим алай. Бу жол а ол тиширыуну ауазы эди - Таукенланы Галина «Гапапауну» жырын айта эди. Жырны макъамы, сёзлерини айтыулары, жырчыны татлы ёню мени алай сейирсиндире эдиле, къууандыра эдиле. Жыр айтылып бошалады деп къоркъа эдим. Ичимден а жырны макъамын, сёзюн да тиширыу къурагъан болур дей эдим. Анга асыры ыразыдан, ким къураса да, фахму бла усталыкъдан жаратылгъан затла - ала ёлмезга деп тууадыла дей эдим.
Хар жангы жырчы, жангы тёлю, алагъа кеслерини кёз къарамлары бла къарай, жангырта, айныта барадыла. Къарачайны бла Малкъарны халкъ жырларын жыйышдырып, аланы ёлюмсюз этгенди Омар. Ол эсинде тутхан халкъ жырланы макъамларын жарашдырып, тизгинлерин жыйып, асламысын ноталагъа аты бек айтылгъан черкесли композитор Даурланы Аслан салгъанды, бир къауумун а - Этчеланы Музафар. Алай бла 2001 жылда «Къарачай-Малкъар халкъ жырла» деген китап да басмадан чыкъгъанды. Бу ишде Асланны бла Музафарны къыйынлары бек уллуду. Бек керекли, бек тынгылы, уллу иш этгендиле. Сау болсунла!

Бизни жашауубузда халкъ жырланы сёзлери, макъамлары да былай бирге жыйылып, 1969 жылдан бери биринчи кере чыгъадыла. Быланы чыгъыулары бла уа Омарны кёпден бери сакълагъан бек ахшы мураты толгъан эди. Барыбызгъа да уллу къууанч эди ол. Омарны халкъ жырланы жырлауундан сора да аланы жыйыуда, сакълауда айтып бошамазча уллу къыйыны барды. Юч жюз - тёрт жюз жырны сёзлерин, макъамларын да кёпден билип, аланы халкъына сакълар ючюн къаллай бир фахму, эс, хунер, кишилик, сюймеклик да керекди! Ала бары да болгъандыла бизни сюйген жырчыбыз Омарда.

Аны битеуда жашауу жыр бла байламлы болгъанды. Кёчгюнчюлюкде, сёзюбюз, кесибиз да киши керек болмагъан заманлада Омар жыр айтыуун тыймагъанды. Зорлукъгъа, терсликге къажау жырланы айтханды. Ол Сталиннге окъуна къажау сёзню айтыргъа къоркъмагъан халкъ жигитлерибизденди, керти сёзю ючюн тутмакъла сынагъан. Болсада Омарны жашаугъа, жыргъа сюймеклиги, тюзлюкге ёкюп болууу бир заманда да аны атмагъандыла. Омар къазах, къыргъыз жырланы да бек ариу жырлагъанды. Ол жерледе да анга уллу сый бергендиле.

Омар гитчеликде бек сиркиу, хыличи жашчыкъ болгъанды. Тойгъа, оюннга бек гитчелей къатышып башлагъанды, жумушха, ишге да от болгъанды. Мени анам Омарны аты сагъынылгъан жерде былай айтыучу эди: «Омар Омар боллугъу гитчеликден кёрюне эди, не уллу махтаугъа да тийишли эди ол. Тойлада уллула аны, тепсетип, жырлатып, бек махтаучу эдиле. Аны фахмусу ол заманда окъуна белгили эди».


Отарланы юйюр Бахсан аузунда даражасы бийик, адамла сый, хурмет да берген юйюр болгъанды. Омар кеси уа адамлыгъы, адеби болгъан, намысы жюрюген, бир затха сугъанакълыкъ, зарлыкъ этмеген, огъурлу, таза адамды. Аллах аны ючюн берген болур быллай уллу фахмуну да анга. Халкъны ахшы адамлары Омарны андан сюедиле, аллай уллу хурмет да андан бередиле. Отарланы Омар, узун ёмюрюнде халкъны къууандыра, аны жыр айтыуун сюйгенлеге ауазы бла насып бере жашагъанды.

Омаргъа деп аталгъан назмум бла бошаргъа сюеме айтхылыкъ жырчыгъа жоралагъан сёзюмю.

Омаргъа

На жарыкъды жырчы Омарны арбазы!
Къалай ариу эшитиледи ауазы,
Къулакъланы бир хычыуун ийнакълай,
Таза кёкден Аллах ийген жарыкълай.
Омар жырлай, халкъ этеди эжиуюн,
Ким биледи, кимге иер кезиуюн.
Ёмюрлени ауазлары келелле
Ауазында, тay юйлеге кирелле,
Биз кёрмеген нартланы да уята,
Жаныбызны къууандыра, сармата.
Ёню бла жан кийире сёзлеге,
Терсни сёге, махтау сала тюзлеге.
Омар жырлайд Отарланы арбазда
Аллах анга энчи берген ауазда.
Къанатлыла анга эжиу этелле,
Ауазын да узакълагъа элтелле.
Эжиу эте барадыла суула да,
Сейирсинип, тынгылайла буула да.
Ай да, тохтап, къулакъ салып къарайды,
Къарт анам а къаллай насып сынайды.
Бир къууана, бир а ачый жиляйды,
Омар айтхан нарт жырлагъа тынгылай,
Къыш кюнюнде келе суна анга жай.
Жырла, Омар, сен жырласанг, арбазда,
Тюркде, Арабда эрттен, жассы намазда
Эшитилирча жырынг, жюрек жылыта.
Жырла, сенсе жырчылагъа тамата.
Мен а санга эжиу эте билалмам,
Макъамлагъа ёлмез сёзле салалмам,
Гирхожанда биз жюрюучю орамда,
Биз кетгенде, биз жашагъан заманда,
Жырыбызны къара ырхы элталмаз,
Къара кюч бизге узалып жеталмаз.
Айт, айт, Омар, халкъыбызны жырларын,
Кенгнге ача тау жырланы жолларын.
Сюе болсанг, кючню бирге салайыкъ,
Къураялсакъ, аллай жырла къурайыкъ,
Жыр макъамы жер-жерлеге жетерча,
Тау жырлагъа дуния эжиу этерча.

ЗУМАКЪУЛЛАНЫ Танзиля, 
КъМР-ни эм КъЧР-ни халкъ поэти,
РФ-ни Къырал саугъасыны лауреаты.
Заман.-2006.- 6 июнь

Аты къачан да айтылгъанлай турлукъду

Кязим неда Къайсын десек, эсибизге назмучулукъ, Мухтар десек, тепсеу тюшедиле. Омарны атын айтханлай а - жыр! Ол зат жаланда адам жанын-къанын, жашауун бир берип къойса, Аллахутала анга миллетине сюймеклик, уллу фахму саугъаласа болуучуду. Ма ненча жылны Омарны жыры, башыбызда, аллыбызда къанат керип, учуп турду. Ол ауазда кюч да, сюймеклик да, акъыл да, эски жырчыларыбызны усталыкълары да бек тынч сезиледиле.
Жюз жыл мындан алгъа жашагъан жырчыла жыйгъан, тизген, къурагъан сёзле, макъамла, Омарны жюрегинден ётюп, бизни бла бирге жашап тургъандыла. Жюрекден чыкъмагъан а жюрекге кирмейди, аны хар ким да биледи.
Омарны ауазы заманланы ауазыды. Аны себепли аны жашауу толу, тынч болмаса да, ол насыплы адам болгъанды деп айталлыкъбыз. Биз да аны бла ёхтемленип турдукъ ол бар къадарда, бюгюн да алайды.

Мен ангылагъандан, Омарны ауазы саулай къарачай-малкъар миллетни ауазыды, ёнюдю. Нек айтама алай? Хар миллетни жюреги башха тюрлюдю, аны себепли ал бар жырчы ауазланы эшитип турса да, барын бирча сезмейди. Омарны ёню иничке болса, не ариу жырласа да, ол башха жырчылагъа тенг болуп къаллыкъ эди. Алай аны жери бизни культурада энчи эди - ол къарачай-малкъар миллетни 60 жылны ичинде жыр башчысы болуп тургъанды. Башха тюрлю ауаз бла ол жырланы айтыргъа арталлыда онг жокъду. Ала кеслери уа къаллай айтхылыкъ жырладыла! «Минги тау», «Жёрме», «Нарт батырла» эм башхала да - керти да халкъыбызны жанын- къанын, жюрегин билдирген! Аланы тенор айталлыкъ тюйюлдю. Ол кючлю, ол демангили сезимни эниш этерикди. Алай бла Омарны ауазы халкъны ауазыды. Баям, эртте заманлада жашап кетген жырчыларыбызны ёнлери да алай болгъандыла.

Айхай да, жарсырча затланы да айтмай жарамайды. Сёз ючюн, бюгюннге дери Омар билген жырла китап болуп чыкъмагъандыла. Ол а аланы не къадарын биле эди! Радио бла, телевидение бла да Омар аланы кёп айтханды, алай алада жырланы ахырына дери айтыргъа онг жокъду. Китапда уа ол жырланы сёзлери, бири да къалмай, чыгъаргъа керек эдиле, ол уллу байлыкъды.

Хар бир ишни тутхан, анга кёл салгъан адамны аты халкъда сакъланыр ючюн, ол кеси да устазлыкъ этерге керекди, аны жолу бла баргъан жашла болмасала, иши, жолу да юзюлюп, аты да унутулуп къалады. Аллахха шукур, Омарны жол ызын тутхан жаш жырчыбыз барды, аны ауазы халкъ жырларыбызгъа аламат жарашады - Газаланы Алим.

Жырчы болса уа, жыр да жашар. Къарачай-малкъар миллет а жырны жашауда магъанасын къачан да билгенди, аны эм сыйлы затха тенг этгенди. «Ёэден Адетде» аны ючюн айтылады:
- Аталадан жер къалыр, аны юсюнде жыр къалыр, - деп. Эски жырыбызны сёзлери, макъамы унутулмасала, Омарны аты да унутуллукъ тюйюлдю.

ЖУРТУБАЙЛАНЫ Махти, 
фольклорчу, алим.
Заман.-2006.- 6 нюнь

Сюйген жырчыбыз

Бизни халкъыбызны музыка икусствосун айнытыугъа уллу къыйын салгъанладан бири – жырчы Отаровду. Быйыл 10-чу майда анга 60 жыл толады.

Омар Отаров 1916 жылда Бахсан аузуну Гирхожан элинде кеси къыйыны бла жашагъан юйюрде туугъанды.

Ол жылла къыйын жылла болгъанларын тамата тёлю иги биледи. Уллу Октябрь революция, аны ызындан а граждан уруш уруннганланы хорламлары бла бошалгъандан сора Россейни халкълары жангы жашауну къурулушун башлайдыла. Ол къурулушха малкъар халкъ да жигер къатышханды. Ары дери жазмалары болмагъан малкъарлыланы эллеринде школла ачыладыла. Аллай школ Гирхожанда да ачылгъанды. 8-жыллыкъ Омар тенглери бла биргe школгъа жюрюп башлайды.

Бyсагъатда школгъа жюрюген жылларын эсине тюшюре, Омар Отаров:
- Таулада биринчи школла ачылгъанда, тюрлю-тюрлю чырмayла кёп чыгъа эдиле. Диннге ийнаннган къарт адамла аны магъанасын ангылаялмай эдиле. Болса да, сабийле окъургъа, къара таныргъа талпыннганларын тохтатмагъандыла. Кесими юсюмден айтсам а, мен школда бек сюйген дерслеге жырны, географияны санагъанма. - дейди.
Кертиди, школчу жашны жыргъа, географиягъа итиниулюгюн, сюймеклигин ангылагъан къыйын тюйюлдю. География Омарны кёзюн дуниягъа ачханды. Ол Туугъан журтну, тыш къыралланы халкълары, жерлери, адетлери, байлыкълары бла да биринчи кере географияны юсю бла шагъырей болгъанды. Жаш заманында Отаровну аллай къыраллагъа, Ата журтну тюрлю-тюрлю жерлери не жолоучулугъу да алай башланнганды.

Жыр а, жыр?.. Малкъарлыны жашауунда жыр жаланда зауукълукъну магъанасын алыу бла чекленмегенди. Аны иши, къыйын жашауу бла байламлы болгъанды. Аны себеплин, Омар хар заманда да таматаланы ушакъларына къулакъ салгъанлай тургъанды, музыканы бек сюйгенди. Сабийлигинде Омар Отаров кёлден билген, жырлагъан биринчи жыр да урунуугъа, ишге жораланнган «Долам» деген жыр эди. Малкъарлыла бла къарачайлыла бу жырны жау чайкъагъанда жырлагъанларын газет окъуучула биледиле.

Совет власть, жангы жашау тау элледе жангы жырла да келтиредиле. Омар Отаров школда бардырылгъан ингирледе, эл клубда дунияны пролетарларыны гимини – «Интернационалны», Лениннге, Коммунист партиягъа аталгъан жырланы ана тилинде жырлайды. Бy кезиуледе окъуна жаш жырчыны аты беш да тау элде айтылып башлайды.

Ол заманладан башлап, Омар Отаров малкъар халкъ жырланы жыйыуну, миллетни алтын хазнасын келир тёлюлеге сакълауну, пропагандалауну башлайды. Къабарты-Малкъарны сыйлы артисти бу ишге жашаууну 40 жылын бергенди.

Айхай да, жашауун халкъ жыргъа жоралау, кесине намыслы, уллу борчну алыу адамдан эрикмей, арымай-талмай айланыуну, жукъусун, тынчлыгъын да тас этиуню излейди. Ол итиниулюк, сюймеклик Омар Отаровну жолоучулукъгъа, Чегем, Малкъар, Холам-Бызынгы, Бахсан аууллагъа, Къарачайгъа аз атландырмагъанды. Жырчы узакъ тау жайлыкълада, къойчу къошлада отжагъагъа олтуруп, акъсакъал къартланы, уста жырчыланы хапарларына, жырларына кёп тынгылагъанды. Омар къайры барса, къайда айланса да халкъ жырчылыкъ аллай жырланы жырлагъанларына, къалай жырлагъанларына уллу эс бургъанды. Бизни акъылыбыз, ангылауубуз бла, белгили жырчыбыз аллай адамланы халкъ жырланы эртде заманлада къалай жырланнганларындан айтханларындан, аланы тёрелеринден бир жанына кетмегенди. Былайда Омар Отаровну усталыгъын, фахмусун билгенлей, аны макъамы, жырлау культурасы устазларымдан онглу балгъанын айтыргъа тийишлиди.

Омар Отаров 30-чу жыллада халкъ бек сюйген, аты айтылгъан жырчыларыздан бири болады. Ол самодеятельностха тири къатыша, кесини усталыгъын эллилерине кёргюзтеди. Нальчикде бардырылгъан эришиулеге тири къатышады. Къабарты-Малкъар автоном областны 15-жыллыгъын байрамлагъан кюнледе уа Омар шёндю Советлени юйю орналгъан майданда жыйылгъанлагъа «Къызыл партизан» деген малкъар жырны жырлагъан эди.

1938 жылда жырчы Къабарты-Малкъарны ара шахарыма кёчгенди. Аны шахаргъа келтирген жол жыргъа, музыкагъа сюймеклиги эди. Ол мында аллы бла малкъар хорда ишлегенди. Къабарты-Малкъар къырал жыр эм тепсеу ансамбль къуралгъанда уа жыр башчы болгъанды.

Бизни уста жырчыбыз ансамблде малкъар жырлагъа башчылыкъ этиу бла бирге, аны репертуар планын жарашдырыугъа тири къатышханды. Ол заманлада Къабарты-Малкъарда ишлеген композиторла Д.М. Покровскийге, Т.К. Шейблерге, А.М Авраамовха малкъар жырла жырлан, аланы ноталагъа салдыргъанлы, хоргъа жарашдыртханды. Алай бла Омар Отаровну хайырындан бизни миллет байлыгъыбыз - эртдегили халкъ жырларыбыз дуниягъа экинчи кере жаратылгъандыла, тас болмай сакъланадыла. Былайда «Гапалау», «Солтанхамит», «Партизан жыр» деген эм да башха чыгъармаланы айтыргъа боллукъду.

Омар кёп жыр биледи. Аланы жюзле бла санаргъа боллукъду. Ол жырланы кеси да уста жырлайды. Биз аны эрттеден билебиз, жырчыны ауазы, бирде музыкант арфаны жиплерине шош узалгъанча. бирде уа пионинону тюеклерине хыны къакъгъанча эшитиледи. Биз Омарны жырлауунда халкъыбызны алгъыннгы жашауу, къадары бла шагъырейленебиз. Анда халкъны зулмучулагъа, уруннган адамны унукъдуруугъа къажау кюрешде къылыч тауушланы, от чагъыуланы да эслейбиз. Ол жырла малкъарлыланы ич, тышындан келген душманларындан неси жерлерин къоруулагъанларын суратлайдыла. Ала ёсюп келген жаш тёлюню Туугъан журтха, жерибизге сюймекликде, юйретиуде уллу къарыугъа-кючге саналадыла. Ол жырла бизни таукелликге, батырлыкъгъа, жигерликге чакъырадыла. Mа малкъарлыла, къарачайлыла республиканы сыйлы артисти Омар Отаровну аны ючюн сюедиле.

Белгилисича, бусагъатлада Омар Магометович Отаров Къабарты-Малкъарны телевидениесини бла радиосуну хоруну солистиди. Алай жырчы ишде, юйде болса да, къолундан жалыучу тефтерин кетермейди. Ол ары жангы жырла жазады, республиканы белгили поэтлерини кеси жаратхан назмуларын кёчюреди. Артда уа назмулагъа макъамла жарашдырады. Бу шарт Омар Отаров халкъ жырланы жазыу, жырлау бла чекленмегенин, миллетибизни музыка культурасын ёсдюрюуге иги кесек къыйын салгъанын ачыкъланды. Омар Отаров сёзлерине макъамла салгъан, пластинкалагъа жазылгъан поэтлерибизнден Кязим Мечиевни, СССР-нн Къырал саугъасыны лауреаты Къайсын Кулиевни, Керим Отаровны, Берт Гуртуевну, Омар Этезовну, Ибрагим Маммеевни эм да башхаланы айтыргъа боллукъду. «Пионерлеге», «Шашауубузну байрагъы», «Къойчу», «Къызны ийнары», «Малкъар жол жыр», «Къолтугъунга киргенлейин барама», «Акъ тауланы уланы» деген жырла алай жазылгъандыла.

Халкъыбызны сюйген жырчысы Омар Отаров кеси 80-дан артыкъ жыр жарашдыргъанды Ол жырла энчи китап болуп эки кере чыкъгъандыла. Къууанч кюнлерибизде уа къарачай-малкъар юйюрледе аны жырлары жазылгъан пластинкалагъа сюйюп тынгылайдыла. Радио, телевидение бериуледе, тынгылаучуланы тилеклерине кёре жарашдырылгъан концерт программалада Омар Отаров къатышмай къалгъан заман болмайды. Ол а Къабарты-Малкъарны сыйлы артистини чыгъармачылыкъ жаны бла ёсгенин, халкъны жюрегине жол тапхапын, аны урунуугъа, жигитликлеге келлендиргенин неден да бек ачыкълайды. Мындан артха да Омар Отаров республиканы уруннганларын ахшы жырлары бла кёп кере къууандырлыгъына ышанабыз.

Жаникаев М.
Коммунизмге жол.- 1976.- 11 май

Контакты

Напишите нам
assia big