Жырлада миллетни сыфаты

Биз, жаланда: «Отарланы Омар фахмулу жырчыды» деген оюмну, айтыу бла чекленсек, кёплени кюлдюрюр эдик кесибизге. Къарачайда, Малкъарда да Омарны ауазын эшитгенлей сагъайып тынгыламагъан ким барды – уллуда, кичиде да?

Суусапха иги айрандан толу гоппанны узатханча, сюйгенинги салам къагъытыча, ананы кёкюрек жылыууча хычыуунду ол; танг жарыгъыча, кюн таякъларыча, тау тёппелерича ариуду; кишиликни жюрек отун, къаяча тёзюмлюгюн суратлагъан кючдю ол ауаз барыбызгьа да. Миллетни аты – жашауу, жарсыуу, къууанчы, ахшы умутлары, сагъышлы, оюмлары да эшитиледиле Омарны жырларында. Аланы барысы да халкъыбызны тарыхыны ёмюрлюк бетлеридиле; хар биринде миллетни сыфаты суратланады.

«Фахму, заманны кючлю желлерине кесин элтдирмей, кесине узакъ ёмюрлюкню алады», – дегенди Къайсын Кязимни юсюнден жазгъан статьяларындан биринде. Бу терен магъаналы оюм Отарланы Омаргъа да аламат тап келишеди. Халкъ жырчыбызны аты да ёмюрлюкдю, аны фахмусу кёп тёлюлеге халал къуллукъ этгенлей турлукъду. Омар айтхан жырла бир заманда да эски боллукъ тюйюлдюле, миллетибизни биргесине жашап, къыйын кюнюнде билеклик эте, жюрек жылыу да, таукеллик да бере, къууанч кюнюнде аякъ да бюкдюре барлыкъдыла. Ол жырла уа кёпдюле – тёрт жюзден артыкъ!

Биз да, Отарланы Омар бла бир кезиуде жашагьанла, аны бла ушакъ этерге, хант къангагъа олтурургъа, сёзюне, ушагъына, жырына тынгыларгъа онг тапханла, насыплыбыз. Къалай сабыр, къалай оюмлу, къаллай бир кёпню билген адамды ол. Омар озгъан заманладан, бек алгъа уа халкъ жырланы тарыхларындан хапар айтып башласа, эрикмей кече, кюн да тынгылап турлугъунг келеди. Алай, Къарачай, Малкъар да бирча намыс берген республиканы халкъ артисти, Къарачайда Семенланы Сымайыл атлы саугьаны биринчи болуп алгъан адам, кесин кётюрюп, махтаныб а бир да кёрмезсе. Ол хар инсанны да сюеди, хар кимге да игилик излейди.

Отарланы Мухамматны жашы Омар 1916 жылда Бахсан аузунда Гирхожан деген тау элде туугъанды. Андан атлары саулай къыралгъа айтылгъан фахмулу адамла чыкъгъандыла. Юлгюге, халкъ поэтлерибиз Отарланы Керим, Зумакъулланы Танзиля, жазыучу, драматург, поэт Этезланы Омар, фольклорчу эм назмучу Отарланы Саид, филология илмуланы доктору Отарланы Исмайыл (Омарны кичи къарындашы), дагъыда башхала. Аланы хазна къалмай барысы да, культурагъа, илмугъа кеслерини жолларын халкъ чыгъармачылыкъдан башлагъанларына шексизбиз. Аны айтханым, жазыучуланы, назмучуланы къайсы бири да чыгъармачылыкъ ишге халкъ жырладан, жомакъладан, таурухладан юйреннгендиле. Омар а айтып тауусмаучуду ол гитче заманында Гирхожанны ныгъышында халкъ жырчыла къураучу эришиулени.

Тойлада да эришип болгъандыла ала, Омар да алагъа къошулуп. Эжиуню иги эталмай, жырны бузгъан адамны уа жыйындан терк чыгъарып, аны орнуна башханы – фахмулуну сайлагъандыла. Омар айтханнга кёре, жыйындан къысталгъанны жанына тиймегенди. Ол аллай кюнледен сора, эжиу этерге, жырларгъа да къадалып юйреннгенди; экинчиде жыйын бедишлиги болмаз ючюн.

- Аллай эришиуледе айтылгъан жырланы кёбюсю сюймекликге, жигерликге, табийгъатны ариулугъуна, сурлугъуна да аталгъан чыгъармала эдиле, - деп эсгереди Омар. - «Татаркъанны жырын», «Къубадийланы жырларын», «Рачикъауну жырын», «Долайны», «Къанаматны», «Батырланы» айта билмеген а Гирхожанда хазна жырчы жокъ эди.

Отарланы Омар жыр айтыргъа ненча жыллыгъында тюзелгенин сорсанг, хычыуун ышара, сабий заманында анасы Барина айтханны эсине тюшюрюучюдю: «Омар къарнымда болгъанында окъуна жырлаучу эди», деп тенглерин кюлдюрюп тургъанды ол. Алай Омарны жыр искусствону уллу жолуна чыгъыууна бек алгъа гирхожанчы жырчыла себеп болгъанлары даулашсызды. Ол школда окъугъан заманында окъуна жюзге жетип халкъ жырны кёлюнден билгенди.

Отузунчу жыллада республиканы башчыларыны оноулары бла фахмулу адамладан къуралгъан къауумла эллеге жюрюп, тепсей, жырлай билген жашланы, къызланы сайлап, аланы Нальчикге келтирип, окъутуп, искусствону жорукъларына юйретип тургъандыла. 1939 жылда Гирхожаннга да барадыла экеулен: Антонина Александровна Калмыкова бла Александр Михайлович Покровский. Омар айтханнга кёре, элни таматалары аланы тюзюнлей школгъа элтедиле. Омар тогъузунчу классны окъуучусуду. Къонакъла фахмулары болгъан, жырларгъа сюйген жашлагъа къарай келгенлерин ангылатадыла школчулагъа, устазлагъа да. Сора Омарны жырлатадыла. Жаш «Дюгер Бадинатны» айтады.

Нальчикден келгенле излегенлерин тапханларына шексиздиле. Къууаннганларыны чеги жокъ эди.
- Менча жыр билесе?- деп сорады Александр Михайлович.
- Жюз жырны жангылмай айталлыкъма,- дейди Омар таукел ауаз бла.
- Биз кёп болмай къабарты хор къурагъанбыз, - дейди Покровский.
- Фахмулу жырчыланы бирге жыйышдырып бошагъаныбызлай малкъар хорда ишлеп башларыкъды. Биринчи сентябрьде Нальчикге келирге керексе. Сени атынг къыралгъа айтылгъан жырчы боллугьунга толу ийнанабыз биз.

Алай бла Отарланы Омар сентябрь айда къабарты хорда ишге тохтайды, окъууун да Нальчикде бардырады. Омар ол замандагъы устазларына композитор Александр Михайлович Покровскийге, хорну башчысы, композитор Шейблер Трувор Карловичге, профессор Авраамов Арсен Михайловичге бюгюн да айтады уллу жюрек ыразылыгъын.

Аз-аздан таулу жашла, къызла да кёпден кёп жыйыла башлайдыла хоргъа. 1939 жылда март айда Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгьат да келеди хорда ишлерге... Кёп да бармай бахсанчы жаш бла чегемли къыз (Омар бла Бийгъат) бир юйюр къурайдыла. Ма андан бери алтмыш жылдан артыкъ озду, ала бир бирге билеклик, тенглик эте, къууанчлы жашагъанлы, «1939 жылны март айындан бери юй бийчем бла бир бирибизни сакълагъанлай келебиз. Ансыз кюнюмде жырларым да болмаз эдиле»,- дейди Омар.

Урушну, кёчгюнчюлюкню заманларында да Омарны жырлары халкъгъа кюч-къарыу берип тургъандыла. Ол, жыр, къобуз таууш тохтасала, жашау да тохтарыгъын иги ангылагъан адамды.
Халкъ ийнагьы Омар кеси да кёп жырла жазгъанды; Мечиланы Кязимни, Къулийланы Къайсынны, Маммеланы Ибрагимни, Семенланы Сымайылны, Къаракетланы Иссаны, Акъбайланы Исмайылны, Биджиланы Асхатны, Батчаланы Абдул-Керимни иги кесек назмуларына макъамла къурагъанды. Отарланы Омарны жырлары энчи китап болуп, басмадан чыкъгъандыла.

Кязим айтханлай, назмучугъа, жырчыгъа къартлыкъ жокъду,- Омар, халкъынг санга къууана жашасын кёп жылланы ичинде.

Шауаланы Хасан,
жазыучу.
Советская молодежь.- 2001.- 23 май

Контакты

Напишите нам
assia big