Халкъын сакълагъан - халкъ жырчы

Адам улу жер юсюне жаратылгъанлы, аны дуниягъа кёз къарамы, ниети, сагъышы, учунуулугъу, къууанчы, жарсыуу да алгъа жырлада айтыла келеди. Халкъ жырлада. Халкъ жырчыла ол эрттегили заманладан бери да энчи ниетлерин ачыкълагъан бла бирге халкъны халын да кёргюзтгендиле.

Къарачайны-Малкъарны чеги-къыйыры болмагъан халкъ жырларында жерлени ууучлаучулагъа къажау, жигитликге, сюймекликге, табийгъатха, жюрек сезимин ачыкълаугъа, жашауну магъанасына, жарсыулу, къууанч кюнлерине, эминаны, ачлыкъны, мухажирликни, кёчгюнчюлюкню юсюнден жырлада кёп жерни аладыла.

Жырчыла, жашауну суратлаучула, къыйынлыкъны, сюймекликни да отун кеслери сынап бошагъандан сора, алай айтхандыла.

Алайды да, бурундан бери да кёп халкълада, къыраллада жигитлик ишле бла бирге урушда къалгъан жашына ананы жиляуун да эшитебиз. Алада ариу шахарланы, эллени кюллерини сууукъ оту да сууукъсуратады. Халкъ жырчыла къыйынлыкъ сы¬нап тургъан юйюрлеге, журтлагъа айланып, кёл этдирип тургъанларын да билебиз.

Къаллай бир ёмюрле ётселе да, жашаугъа къаллай бир жангы жырла жаратылсала да, ала суратлау мадарланы тюрлю-тюрлюлери амаллары бла жарашдырылып айтылсала да, ёмюрле ётюп, «жангы» дунияла къуралсала да, халкъ жырланы жангы жырладан да «жангылай» къаллыкълары, барындан да бек сакъланырыкълары, халкъны ёмюрлюк жашаууну кюзгюсю, аны къан тамыры, болгъанлай турлукълары да хакъды. Аладан халкъ кюч, къарыу таба озгъан ёмюрлени жарсыуларын, къууанчын да эсге ала, жашарыкъды.

Халкъ жырла кёкню бла жерни, халкъны бла табийгъатны бирикдиргенлей, аманны бла игини ачыкълагъанлай, адамны бла адамлыкъны жокълагъанлай, сакълагъанлай жашарыкъдыла.

Халкъ жырчыны жюрегини теренинден келген сёзлери шёндю заманны адамларыны жюреклерине, ангылауларына, жашаугъа кёз къарамларына да ариу жарашадыла.

Алай бла халкъ жырла халкъны ниетин, итинмеклигин, муратын кёргюзте, халкъны ёлюмсюзлюгюн да билдиредиле.

Буруннгулуланы суратлау чыгъармачылыкълары бюгюнлюкде бютюнда магъаналы, бютюнда керек болгъанлары ачыкъланады. Алай бла халкъыбызны ниет хазнасына, кюнню жарыгъына тийишген, кёкню бийигине жетишген халкъ жырларына тыяныргъа тюшеди.

Хар инсан алагъа тынгылай зауукълукъ сынар ючюн миллетни тауусулмазлыкъ ниет байлыгъын аны кесине къайтарыргъа айырма адам керек болады.

Халкъ жырла халкъны дуниясын толу ачыкълай билгенлери себепли, адамла да алагъа къайтханлай, ол жырлада къайтарылгъанлай турлукъдула.

Халкъ жырчыла ёмюрледен бари да халкъны бирикдирирча, жюреклеге хошлукъ келтире, жарыкълыкъны жилтинлерин орнатыргъа себеплик этедиле.

Ёмюрле кетгенлери бла бирге, халкъ жырланы «багъалары» уллудан уллу бола, магъаналары да ёсе барадыла. Ариулукълары, кертиликлери бла бюгюн жаратылгъан кибикдиле. Сюймеклик, Ата журтну сюймеклик, жигитлик, адамлыкъ, тюзлюк, ётгюрлюк, усталыкъ, къартха, тиширыугъа намыс этиу, сабийни сабийча кёре билиу дегенча, жашауда болгъан шартла шёндю да алай ариу шатык эшитиледиле.

Заманында Отарланы Омарны сабий жюреги окъуна «халкъны жюрегин» толу ангылагъанды, бир этген умутуна, антына ол кеси ёмюрюнде кертичилей къалады. Хар кюнден ол кёп жылланы, арымай талмай ишлеп, алтын къанатлы, алтын бюртюклени чёплегенча, халкъыбызны тауусулмазлыкъ, ёмюрлюк жырларын жыйышдырып, халкъына халкъ жырланы, сёз байлыгъын къайтарып, аны жюрегине алтын терек орнатханды.

Отарланы Омар халкъыбызны закий жырчысыды. Аны халкъ жырлары, «халкъ» ауазы ёмюрледен халкъы бла бирге жашап турлукъдула, ол жарыкъ, мудах жырлары бла да халкъына тыянчлыкъ бола, кёл этдире, бийиклени кёргюзте, дунияны кёп тюрлю шартларын ачыкълай, жарыкълыкъагъа чакъыра, жашаугъа кёллендире, халкъына, кесине да хурмет этдирликдиле.

Бюгюн да халкъ ёмюрледен келген ниет хазнасына, халкъ жырларына, ана тилине, ата - нарт сёзюне кертичилей къалады. Ол халкъны, керти фахмуну да ёлюмсюзлюклерин кёргюзтеди.

Мындан алда мен Къарачайны, Малкъарны, битеу Шимал Кавказны да жыр культурасын бийикге чыгъаргъан айтхылыкъ, халкъла бирча хурмет бюсюреу, ыспас этген жыр устасы, Къабарты-Малкъар Республиканы сыйлы артисти, Къабарты-Малкъар Республиканы халкъ артисти Семенланы жырчы Сымайылны хурметине эталгъан саугъагъа биринчи тийишли болгъан Омаргъа тюбегенме. Ушагъыбыз бла сизни шагъырей этеме.

- Омар, Сиз халкъыбызны керти да сыйлы адамысыз. Сизни танымагъан, жырларыгъызгъа, ишигизге хурмет этмеген адам болмаз. Сиз Къарачай-Малкъар халкъны ёмюрледе оюлмазлыкъ жыр къаласын ишлегенсиз. Мен кесим Къарачайда абаданладан бек кёп тырман эшитип тургъанма. Нальчикде болуп, Омаргъа тюбемей, бизден салам айтмай, къалай тураса деп. Алай сюедиле сизни Къарачайда...

- Мен да Къарачайны алай сюеме.

- Аны айтханым, ол бийикликге, сыйгъа сиз жырла бла, халкъ жырла бла, ариу ауазыгъыз бла, адамлыгъыгъыз, жюрек халаллыгъыгъыз бла, дуниягъа ариу кёзден къарай билгенигиз бла, жюрегигизни учунуулугъу бла, халкъыбызны жырларын сюе билгенигиз бла жетгенсиз. Алай хар иш да адамны сабий кюнлеринден башлана болур. Аны юсюнден айтсагъыз эди?

- Тюз айтаса. Мен Совет власть келгинчи туугъанма. Тёрт къыз бла тёрт жаш болгъан уллу юйюрде ёсгенме. Жашла – Исхакъ, Ахмат, Омар, Исмайыл; къызла - Шарила, Батда, Айшат, Зарият. Бусагъатда саулай тургъанла мен, Исмайыл, Зариятдыла. Анабыз Барина 1928 жылда замансыз дуниядан кетгенди. Гитчелей анадан айырылгъан эдик. Манга он жыл, Исмайылгъа эки жыл, Зариятха да алты ай бола эди.

Атам Иссаны жашы Мухамматха алыкъа жаш адамса, юйдегили болсанг боллукъ эди деп, жууукъ-тенг кёп кюрешгендиле. Алай атабыз сабийлеге ёге ана сынатмам деп, бизни ары-бери чачмай ёсдюргенди. Кеси кёчгюнчюлюкде Къазахстанда Жамбул тийресинде ауушханды. Андан сора атамы юсюнден айтханда, ол Къуранны кёлден биле эди. Эси, акъылы терен эди. Не ахшылыкъ этсе да, махтанмагъанды.
Сёзге бек сакъ болгъанды.

Анамы атасы Кёнделенде Ахметланы Юсюп заманнга кёре къолайлы адам болгъанды. Анамы беш къарындашы да эфендиле эдиле: Исхакъ эфенди, Локъман эфенди, Исмайыл эфенди, Ибрагим эфенди, Мухаммат эфенди.

Жырны юсюнден айтханда уа, кесими таныгъанлы жырлайма. Анам алай айтыучу эди, къарнымда да жырлаучу эдинг деп. Ана бир зат билип, айта болур эди.
Ол заманда къартла бек кёп жырлай эдиле. Ныгъышда олтуруп, той-оюнда да эришип. Гирхожанда жюз юй бола эдик. Ёрге-энишге ётген да, алайтын ёте эди. Тапсыз эжиу этгенни кетерип, бузгъан этесе деп, башхасын сала эдиле. Аны ючюн ол адамны кёлю къалмай эди. Тёрт адам болуп, бир жырны бир бирге барады, - деп жырлай эдиле.

- Сора къаллай жырла эдиле ала?

- Сюймеклик, таралгъан жырла. Дагъыда жерни, сууну, тенгликни юсюнден.

«Татаркъанны жыры», «Къубадийланы жыры», «Батырла», «Рачикъауланы жыры», «Домалай», «Къанамат», «Жандарны жыры», дагъыда башхаларын айтыргъа боллукъду. Эски жырла халкъны жашауун, тарыхын эртте заманладан кёргюзте келедиле. Сёз ючюн, «Долай» деген жырны бизни эрагъа дери жетинчи ёмюрде скифлени заманында жаратылгъаннга санарчады.

Халкъ кётюрюлюп башлагъан заман эди. «Большевикле келелле», дагъыда анга ушаш жырла кёп эдиле. Сора мени жыл саным да иги озуп, биринчи классха барама. Анда уа «Интернационалны» Энейланы Мухаммат бизни тилге кёчюрюп, ол жырны бизге жырлата эдиле.

Къозгъал кёп зауукълукъда келген 
Дунияда ачла, жарлыла.
Къайнайды къаныгъыз ачыудан,
Ёлюм урушха барыргъа.

Залимликни биз чачарбыз,
Тюбю бла бир затын къоймай,
Биз бир уллу дуния къурарбыз,
Арада артыкълыкъ болмай.

Къайтарып айтылгъан жери уа былай эди:
Бу уруш эм ахырды,
Хар бирибиз таукел болур.
Интернационал бла
Къобар адам улу.

Сабийлигимден жырны сюймеклигим уллу болгъандан школда дерслеримден сора мал кютюп, ийнек саууп, жырлагъан къартланы къатында болургъа сюйюучю эдим.

- Сизни ненча жырыгъыз барды?

- Тёрт жюзден асламды.

- Алыкъа жырланмагъан халкъ жырла уа бармыдыла ?

- Бардыла. «Орусбийланы Исмайылны жыры», «Чюелдини жыры», «Къобанланы къой бёлек» эмда башхала жырланмагъандыла.

- Жашауум жыр бла бирге боллукъду деб а къачан айтхан эдигиз?

- Мен тогъузунчу классда окъуй тургъанлай, Нальчикде коммунист жаш тёлюню школундан бизге бухар бёркю, кёзлюклери бла ариу тиширыу Антонина Александровна Калмыкова бла бирге Александр Михайлович Покровский келедиле. Устазыбыз ёрге къобарады. Къонакълагъа салам беребиз. Сора ала жырларгъа сюйген, фахмулары болгъан сабийлеге къарай келгенлерин айтадыла. Жырлатып кёредиле. Мен «Дюгер Бадинатны» жырын жырлайма. Ненча жыр билесе деп соргъанларында: «Жюз жыр» дейме. Сора къонакъла: «Биринчи сентябрьге Нальчикге кел, анда къабарты хор барды, энди таулу керекди», дейдиле.

Алай бла 1938 жылны сентябрь айында Нальчик шахаргъа жыйылама. Таулу жырчыла жангы жыйыла башлагъан эдиле. Мен алгъаракъ келип, сора къабарты хорда жырлай, эжиу эте турдум.

1939 жылны март айында уа Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгъат, шёндю юй бийчем жырларгъа келеди. Хорда танышабыз. Бирге кёп жылланы жырлагъанда этдик, 60 жылдан артыкъны бирге жашау этип да келебиз. Экибиз да жырларгъа сюйгенибизни кючюнден таныш болабыз, юйюр да къурайбыз. Урушну заманында уа, жырчыланы фронтха ашырмагъан эдиле. Сора биз Прохладнада траншеяла къазып тургъанбыз. Кече бла уа аскерчилеге концертле бергенбиз.

- Кёчгюнчюлюкде уа жыр бла къалай эдигиз?

- Фрунзеде къыргъызлыланы Токътогъул Сатылгъанов атлы къырал филармонияларыны хорунда ишлеп тургъанма. Улбашланы Мутайны уа тепсеген жерге алгъан эдиле. «Алай бла кёчгюнчюлюкде хорда алты жыл ишлегенме, битеу да алтмыш эки жыл. Шёндю хорну жапханларын тюзге санамайма. Эжиу бла жырлагъан ол халкъны ёмюрледен къалгъан культурасыды.

- Кязимни, Къайсынны да иги таный болур эдигиз?

- Танымай а. 1939 жылда Жазыучуланы Союзуну жыйылыуунда Кязим да бар эди. Сора мени Отарланы Керим чакъырады да: «Кязим, столовада ауузланыргъа унамайды. Аягъындан къарыусузду, кёп ары-бери барырча тюйюлдю. Биргесине бол, мен бусагъат жатайым, - деп, Хажи ауузланырча аш-суу алып келеди. Мен а Керим келгинчи анга бир талай жыр айтама. «Энтта бир жырла», - десе дагъыда къайтарып, жырлай эдим.

- Къайсын а?

- Къайсын а манга: «Киеу, къалайса», - деучю эди. Нек дегенде, Къайсынны анасы Узеирхан бла, мени юй бийчем Бийгъатны атасы Адрахман эгечледен туугъандыла, Бапыналаны Чораны къызларындан. Къайсын бла кёп жыйылыулада тюбешгенлей тургъанбыз. Ол болгъан жерде ашха-суугъа деп, хуржуннга, бохчагъа узалгъан адет жюрюмегенди. Аны бек уллу халаллыгъы, чомартлыгъы да бар эди. Халкъ жырланы кёп жырлай эди. Эжиу этерге да уста эди.

- Халкъ жырладан сора къайсы поэтлени сёзлерине жыр этгенсиз?

- Кязимни, Къайсынны, Маммеланы Ибрагимни, Семенланы Смайылны, дагъыда башхаланы назмуларын жырларымда хайырланнганма. Гитче заманымда уа къарачайлы поэтлени Къаракетланы Иссаны, Акъбайланы Исмайылны, Биджиланы Асхатны, Батчаланы Абдул-Керимни чыгъармаларын бек сюйюп окъугъанма. Бюгюн да кёп затларын эсимде тутама.

- Сора, жыр усталылыгъызда «Мени устазым» деп айтырча адамыгъыз бармыды?

- Жашауда хар адамны да болады устазы. Мени уа композитор Александр Михайлович Покровский, хорну башчысы, композитор Шейблер Трувор Карлович, профессор Авраамов Арсен Михайлович - университетлерим болгъандыла.

- Сюйген, жюрегигиз хошлукъ тапхан жеригиз къалайыды?

- Кесими юйюм. Адамны жашагъан жери тынчлыкълы болмаса, ишден сора ары сюйюп, ашыгъып къайтмаса, жыр къайгъылы болаллыкъ тюйюлдю. Ма, мен 1939 жылны март айындан бери юй бийчем бла бир бирибизни сакълагъанлай, жашап келебиз. Ансыз кюнюмде жырларым да болмаз эдиле.

- Газет окъуучулагъа не айтыргъа сюесиз?

- Газетни хар заманда сюйюп окъуйма. Аны чыгъаргъанла да сау болсунла. Жашауубуз огъурлу, тынчлыкълы болсун. Аллахха шукур, бизни республикабыз тынчлыкълыды. Тёгерегибиз от жана тургъанлай, бизде мамырлыкъды. Газетни ишчилери урушну юсюнден хапар айтмазча болсунла.

Ушакъны БЕРБЕРЛАНЫ 
Бурхан бардыргъанды.

Алтмыш жылны бирге

- 30-чу жыллада Чегем районну эллеринден жыргъа хунерлери болгъан жашланы бла къызланы хоргъа чакъыргъанларында, мен да ары келеме. Ойнаргъа, жырларгъа бек сюе эдим. Къайсын къарындашым да бек жарата эди ол халими.

Сора Нальчикде малкъар хорда Омар бла бирге кёп жырланы жырлагъанма.

Омар да жарыкълыкъны сюйген адамды. Аны кюлгени, жарыкълыгъы анга саулукъду. Аны саулугъу уа, манга насыпды. Сора анга халкъ къууана, сюе эсе, жыры, иши бла миллетни кёлюн кётюре эсе, аны да кесиме насыпха санайма.

Омаргъа жырлары бла кёп жерде болургъа тюшеди. Кече арасына дери ол юйге келгинчи кёз къысмагъанма. Адамны сюе эсенг, аны ишин, халин да ангыларгъа керекди. Бизни заманыбызда эр кишиге, къайын къызгъа, къайын атагъа, анагъа да бек сакъ эдик. Жашауда бийик, ариу, юй да бек иги. Алай барындан да бек - намыс иги. Омар бек халал жюреклиди. Бир заманда, бир хыны сёзюн эшитмегенме.

Адамгъа жыр дарманладан бириди. Жырны кючю алайды. Омар бла кёп къууанчлы, жарсыулу кюнлерибиз да болгъандыла. Алай хар заманда бир бирибизге сакъ болгъанлай турабыз. Кёчгюнчюлюкде халкъыбызны кёп адамы ёлгенди. Бизни юйюрге да жетгенди аны палахы. Алай къатынгда сюйген адамынг болса, неге да тёзе бараса.

Къарачайлыла бла уа жууукълугъум уллуду. Анам Шахийдат Къобанланы Зауурну къызыды.

ОТАРЛАНЫ Бийгъат.

ЖЮРЕК ХАЛАЛЛЫКЪДАН ТОЛУ

«...Адам жер юсюнде кюннге ушар, бек ышанама, алай бла алда биз болурбуз, жюреклери халал адамла!»- дегенди XIX ёмюрню айтхылыкъ акъылманы Ф.Ницше.

Къабарты-Малкъарны халкълары бирча сюйген Отарланы Омар, немец философну терен магъаналы сёзлерине тийишли бола 60 жылдан артыкъны халкъгъа, жарыкълыкъ берип, иги къуумгъа кёллендиргенлей турады.

Ол жылланы ичинде кёп тюрлю кюйсюз жамауат-политика тюрлениуле болгъандыла: халкълагъа, кёп адамлагъа да зарауатлыкъ ишле этилгендиле. Ала бла бирге Омаргъа да. Алай ол болдурулгъан ишле Омарны сындырмагъандыла, аны таза ниетин тюрлендирмегендиле.

Отарланы Омарны жырлары бла аны сейирлик ауазы - халкъны жаныдыла. Алада жырчыны жюрек излемине, тутхан ишине толу бериулиую, халкъына кертичилиги, туугъан жерине сюймеклиги да кёрюнедиле.

Багъалы Омар эрттеги халкъ жырланы жырлайды. Аны кючюнден бизни ич дуниябыз тарых бла байламлы болады. Ётген ёмюрлени жангыдан оюмларгъа тюшеди. Алай бла бизни халкъыбызны айтхылыкъ, тауусулмазлыкъ бай культура хазнасы болгъанына, жюрегимде ёхтемлик тууады. Ол ниет байлыкъны биз да, ёсюп келген тёлюле да терен ангылап, ёмюрлюк ниет хазнабызны мындан ары да ёлюмсюз этерге итиннгенлей турургъа керекбиз. Омар жырларында буруннгу заманны тарыхыны боркъулдауун эшитдиреди. Халкъны жарыкълыкъгъа итиннгенин, жигит нартланы хорламларын да кёргюзтеди.

Омарны жыр кюбюрчегинде 400-ден эсе кёп жыры барды. Аланы барысын да Омар эсинде тутады. Ол а - закийликди.

Алимлени, психологланы, культурологланы, философланы алларында уллу иш барды. Ала малкъар халкъны культурасында айтхылыкъ адамны, Отарланы Омарны юсюнден тынгылы китап жазаргъа борчлудула.

Багъалы Омар!

Кёп халкъы болгъан республикабызны адамларын бусагъатдача, мындан ары да, кёп жылланы къууандыргъанлай туругъуз.

ЭФЕНДИЛАНЫ Салих,
философия илмуланы доктору, профессор

ЕМЮРЮ УЗАКЪ БОЛСУН

Отарланы Омарны ауазы мени студент жылларымдан бери жол нёгерим болгъанлай келгенди. Тюзюн айтханда уа, аны ауазы къууанчлы, аллай зауукъ кёрюне эди, бизге насып берип. Биз барыбыз да ол кезиуледе Орта Азиядан къайтып келген эдик. Анга кёре уа Отарланы Омарны жырлагъаны, бизни бютюнда кёлюбюзню кётюрюп, къайтып келгенибиз бла байламлы, бютюнда сейирлик, жаз башыча, жангыдан чакъгъан табийгъата, алай ариу макъамлы эди. Биз, жаш тёлю, жангы къуралгъан таурухха киргенча бола эдик. Андан бери 40 жылдан артыкъ заман озгъанды. Омар, шукур болсун Аллахха, тохтамай жырлап турду. Жырлагъандада, биз кёп кере эшитгенбиз, хар жыры жаппа-жангы болуп эшитилгенди.

Отар улу Омар бизни бек сыйлы адамларыбыздан бириди: Мечиланы Кязимча, Къулийланы Къайсынча, Отарланы Керимча... Аны хар жырында миллетни ауазы, къууанчы, жарсыуу да эшитиледи.

Халкъ, Омарныча, алай къубултхан, ийнакълагъан жырчыла кёп тюйюлдюле. Ол ёз жашауу бла да, жырлары бла да халкъыбызны къадарын белгилегенди, миллетибизни тарых жолун шартлагъанды.

Сау ёмюрню, 100-жыллыкъ, андан да аслам тарыхны къадарына сыйындыргъан жырчы бар эсе дунияда, Отарланы Омар аллайладан бириди. Ёмюрю узакъ болсун!

ТОЛГЪУРЛАНЫ Зейтун
филология илмуланы
доктору, профессор.

Бизни Омарыбыз

Халкъны тарыхын кёп тюрлю тинтирге боллукъду: окъуу китапла, архив документле, археология материалла бла.

Мен а халкъымы культурасына, тарыхына да Отарланы Омарны жырларындан юйреннгенме.

70-чи жыллада, Орта Азияда жашагъанда, юйде Отарланы Омарны жырлары бла грампластинкабыз бар эди. Аллай пластинкасы болгъан юйюр бек насыплыгъа саналгъанды.

Отарланы Омарны жырларындан биринчи болуп Солтан-Хамитни жырын кёлден билебиз. Жырны юсю бла уа Къабарты-Малкъарны тарыхыны бир бетин, граждан урушну, Солтан-Хамит ким болгъанын, жырны сёзлерин Кязим жазгъанын, кеси да граждан урушда жашын тас этгенин да бизге абаданла ангылатхан эдиле. «Гапалаугъа» тынгыласакъ, кёзлерибизден жилямукъла баргъандыла. «Бийнёгерни» жырында жигит Мисирбийни хапарын сабий тенглерибизге айтханбыз.

Школда тартыула, жырла бла бардырылгъан къууанч ингирлеге биз да жаныбыздан багъалы Омарны грампластинкасын элтгенбиз. Абаданла да бизни жолгъа ашыра туруп, анга къапай сакъ болургъа, ариу тутаргъа кереклисин жюз, минг кере къайтарып айтыучу эдиле.

Малкъар жырлагъа барысы да сюйюп тынгылай эдиле: бирлери магъанасын ангылап, башхалары уа - макъамын жаратып. Мени да жюрегими ёхтемлик алып, къууанчдан, насыпдан толуп, бир къарыш ёсе болур эдим. Отарланы Омарны кючюнден къыргъызлыланы узакъ жерлеринде мени ана тилимде сёз айтылгъанды, жыр жырланнганды. Омарны уа таза, кючлю ауазы, жырлары къарылгъачлача бийик таулагъа чыгъып, Иссык-Кульну шош толкъунларына жайыла эдиле.
Бизни кёз аллыбызда уа атабыз, анабыз хар заманда айтып тургъан Холам, Кавказ таула, суула тургъандыла.

Къууанчлада, тойлада, жашланы аскерге ашыргъанда, алагъа тюбегенде да халкъ ол пластинкагъа тынгылай, Омарсыз болмагъанды.
Аны жырлары бла тепсегендиле, абаданла уа кёллери толуп, кёз жашларын жашырыргъа кюреше: «Жашасын бахсанчы, хар айтымны, хар сёзню алай ариу, алай шатык айта билген. Бурундан келген тилибизни ариулугъун, байлыгъын сакълаялгъан. Ма керти .малкъар тил»,- деп, анга уллу бюсюреу-ыспас этгендиле.

...Омарны «Жёрме», «Долай», «Гапалау» деген жырлары, мен кёп жылланы Къыргъызны жеринде жашагъаным себепли, жырчыла Атай Огонбаевни, Муса Баетовну, колхозубузну, Иссык-Кульну, Тянь-Шань тауланы, анда асыралгъан ахлуларыбызны да эсиме саладыла.

Къыргъызлы Атайны «Алымкъанын» бла Омарны «Гапалауу» къалай жууукъдула, къадарлары бир бирлерине къалай ушайдыла.

Бюгюн да Азияда къалгъан ахлуларыбыз Омарны жырына тынгыламай бир кюнлерин ётдюрмейдиле. Аны жырларын айта, ишге барадыла, сабий ёсдюредиле.

Мындан ары да Омар кёп жылланы жерни къалайында да жырлары бла ахлуларыбызны къууандырсын.
Хар заманда халкъымы халкъ жырлары эши-тилгенлей турсунла.

МАХИЙЛАНЫ Азиза

CЮЙГЕН ЖЫРЧЫБЫЗ

Отарланы Омар Къарачай-Малкъарны да бирча жырчысыды. Аны жырларын халкъыбыз алай сюеди, къызыу кюнде сууукъ, къайнагъан айранны кюсегенча, Омар миллетни жюрек жырларын жырлайды. Миллетни макъамы бла. Ариу ауазы бла. Кёчгюнчюлюк жылларыбызда, журтубузгъа къайтханда, бюгюнлюкде да къарачайлыла Омарны жырларына бек сюйюп тынгылайдыла. Кеси сюйгенча Аллах этсин.

ТЕБУЛАНЫ Дауут

НАРТЛАГЪА ТЕНГ

Иги, аман кюнлеринде да халкъ жыр эте, къууанчларын, жарсыуларын да анга сыйындыра келгенди. Жыр халкъны искусство хазнасы болуп къалмай, аны жюрегин, акъылын, жашаугъа кёз къарамын, психологиясын, тарыхын да хапарлайды.

Бизни нарт жырларыбызда къаллай бир жашау, акъыл, жигитлик, адамлыкъ, кюч барды! Алагъа тынгылай, узакъ ёмюрле бла шагъырейленесе, ич дуниянг байыкъланады, ёхтемлик жюрегинги алады. Атлары унутулуп, жырлары къалгъан жырчыланы сёзге усталыкълары сейирге къалдырадыла, баш урдурадыла.

Халкъда жигит уланланы атлары да аланы хайырларындан бютюн да айтыладыла.
Омар жырласа къалай ёхтемленебиз. Аны туугъан жерине, журтуна, тилине, жырына сюймеклиги теренди. Ол кесини ата-анасыны, тукъумуну, элини жашы болуп къалмай, битеу халкъымы уланыды. Сёзсюз, ол ауур жюкдю - кесинги бетингде халкъынгы бетин, жюрегингде - жюрегин айландыргъан. Алай болур ючюн а, адамлыкъ, кишилик да керекди.

Малкъар-къарачай халкъны насыбына Аллах Омарны къыйын да, ачыулу да жыллада сакълагъанды. Битеу жыр хазнабыз, искусствобуз аны бетинде кёрюнедиле, аны бетинден биз да кёрюнебиз.

Ненча жылдан бери Омар Чолпан жулдузча жангыз кеси халкъ жыр хазнабызны жарытханлай келеди.
Ыспас, махтау да Аллахха Омар ючюн!

САРАККУЛАНЫ Асият

ЖУНЧУРГЪА ТЮШГЕН ЭДИ


Тил бла байламлы, ишиме керекли шартла жыяр ючюн Къарачайда бир къарачайлы къарт кишини юйюнде тохтайма. Сора ол юйюрге не бла ариу кёрюнейим деп, Омарны къарындашы болгъанымы билдиреме. Ол заманда ала анга асыры къууаннгандан кеслерини бир къарындашларыча кёрюп, сыйлап, той-оюн этген эдиле.Алай бир кесекден манга жунчургъа да тюшген ади. Онбеш жыл болгъан къызчыкъ къарт атасыны къулагъына бир затла шыбырдады. Аппасы уа бир да унамайды. «Омарны къарындашы эсе, бир жырласын деп тилейди»,- деди къарт атасы. Алайда мени жунчугъанымы эслеп, къарачайлы киши мени жапсарды. Туудукъчугъуна уа: «Къызым, Аллах бир адамгъа жырларгъа фахму, башхагъа илму жаны бла береди», - дегенинде, мени жюрегиме хошлукъ келген эди.

ОТАРЛАНЫ Исмайыл, 
филология илмуланы доктору.

Заман.-2000.- 8 апрель

Контакты

Напишите нам
assia big