Отарланы Омарны эсгере

Тамбла халкъыбызны ийнагъы, Къабарты-Малкъарны культурасыны эм искусствосуну белгили къуллукъчусу, малкъар халкъны кертичи жашы, халкъ жырчы, кёп жырланы автору, жыр айтыуну белгили устасы, КъМР-ни эм КъЧР-ни халкъ артисти Отарланы Омар бу дуниядан кетгенли бир жыл болады. Аны культурабызны сакълаугъа, айнытыугъа да салгъан къыйыны уллу болгъанын хар таулу да ангылайды. Республиканы оноучулары да аны къыйынына тийишли багъа бичгендиле: 1964 жылда анга - Къабарты-Малкъарны сыйлы артисти», 1982 жылда уа «КъМАССР-ни халкъ артисти» деген атла аталгъандыла. КъМАССР-ни Баш Советнин Президиумуну Сыйлы грамотасы, СССР-ни эм КъМР-ны Гостелерадиоларыны сыйлы грамоталары бла да саугъаланнганды.


КъМР-ни халкъ артисткасы, жырчы Алтууланы Зоя Омар бла бирге эки жыйырма жылны ишлегенди - 1958-1998 жыллада. Айтхылыкъ жырчыны юсюнденди аны бла бюгюннгю ушагъыбыз да.

- Сиз, аллай бир заманны Омарны къатында тургъан адам, саулай алып айтханда, ол кезиуню къалай эсгересиз?
- Кёчгюнчюлюкден къайтхан халкъыбызгъа ол жылла тамам да ахшы умутланы эм иги къууумланы жыллары эдиле. Ишлери культура бла байламлы болгъанлада уа учунуулукъ, ишлерге итиниулюк артыгъыракъда эслене эдиле. Жазыу иш бла кюрешгенлеге, театрны сахнасында оюн къурагъанлагъа, жыр искусствогъа къуллукъ этгенлеге - барыбызгъа да ол жылла чынтты байрам жылла эдиле деп, кёзбаусуз айталлыкъма.

- Омар бла бирге ишлеб а къалай бла башлагъансыз?

- Алма-Атада музыка училищени бошап, 1958 жылда Къазахстандан келгенимде, Къабарты-Малкъарны Культура министерствосу мени республиканы къырал филармониясына ишге иеди. Алай, сабийле гитче болуп, гастрольлагъа дайым да барып туралмагъаным себепли, ол жыл окъуна радиокомитетге хоргъа кёчеме. Омар анда мен баргъанда ишлеп тура эди. Танышабыз, бек къууанабыз таулула болуп бир жумушну, уллу эм керекли ишни тындырлыгъыбызгъа. Отар улу хорда солист эди, жыл саны бла барыбыздан да тамата эди, коллективде битеу да отузгъа жууукъ адам бола эдик.

- Аны халын, къылыгъын, кесин къалай жюрютгенин да бек аламат билгенледен бири сизсиз, баям. Къаллай адам эди ол?

- Мен, аны таныгъан кюнден башлал ол дуниядан кетгинчи, Омарны битеу ышанларындан арталлыда тюрленмей къалгъан аны жарыкълыгъы, къууанч кёллюлюгю эди. Ол ёмюрде менсинмеген, кесин кётюрмеген, аны къой, тёгерегиндегилени кесине илешдире билген адам болгъанды. Искусствода ишлегенледе, жарсыугъа, жетишимле этгенлей, гынттылы болуп къалгъанла да тюбеучюдюле. Омар а, не аз да тюрленмей, ёмюрю хыйласыз, тюз адамлай кетгенди. Анга битеу коллектив намыс этгенди, барыбызгъа да чынтты адамны юлгюсю болгъанлай тургъанды анча жылны, бюгюн да болгъанлай турады.
Коллективде бирлени къууанчлары не бушуулары болуп, барыргъа керек болса, аллай жумушлагъа да Омар биринчи болуп сюеле эди, адамланы жыйып, барып, хар затны да тап этгинчи тынчаймагъанды бир заманда да.


- Хорда ишчи кюнюгюз къалай ётюучю эди?

- Эрттенликден окъуна Омар барыбызны да, чам неда бир кюлкюлю хапар айтып къууандырыучу эди эм кёлюбюзню ол кётюрюлген халы тёрт сагъатны (бир кюннге аллай бир ишлей эдик) тюрленмегенлей тура эди. Биринчи распевкала (ауазны жыргъа хазырлау) эте эдик, артда жангы жырла айтыргъа юйрениу бара эди. Тынгылы хазырланмай концерт берирге бир кере да чыкъмагъанбыз деп, арсарсыз айталлыкъма.

- Омар иш юсюнде уа къалай кёргюзте эди кесин?

- Адамлыкъ ышанларыны огъурлулугъу ишде да аны тёзюмлю, хар кимге да болушургъа хазыр, халал адамча танытханды. Жыр айтып, аны студияда жаздырыргъа деп тышындан келгенле болсала, ол кёллендирип, таукеллендирип тургъанды. Эжиу этиуню уа аныча уста жарашдыралгъан жокъ эди. Хорну художестволу башчысы да сорууму эди андан кёп затны. Халкъ жырланы айтханда эжиуню магъанасы бек уллуду, былай къарагъанда эсленмегенликге. Солист жыргъа къошулгъан кезиуюнде не азчыкъ да артха къалса, ол билинип, жыр бузулгъан этеди. Мен аны алгъа иги эталмай эдим. Омарны хайырындан юйреннген эдим ол амалгъа.

- Сизге уа аны юйретиулери бир тюрлю себеплик этгенмидиле?

- Алма-Атада музыка училищеде окъугъанда мени ауазны тап хайырланыр ючюн бир тюрлю жорукълагъа кёре юйретгендиле, хорда уа халкъ жырла айтыла эдиле. Аланы башха амалла бла жырлайдыла. Башха тюрлю жырларгъа юйренирге Омар манга бек болушханды. Хар къыркъ беш минутдан онбеш минут солугъан эте эдик да, мен ол кезиуде да аны къатында олтургъанлай, ол да жырны хар кесегинде не этерге кереклисин айтып тургъанды. Мен бек биринчи Алма-Атада айтыучу жырларымы («Таукъан», «Сени атынгы айта турама», «Акъ баппуш») айта эдим. Артда кёп жангы жыргъа да юйреннген эдик. Омар бла бирге хорну солистлери болуп кёп жырлагъанбыз.

- Ишигизде бек къыйыннга не зат санала эди?

- Анга адам ийнанмазгъа да боллукъду, алай бир тюрлю зат бла къыйналгъанбыз деп билмейме. Ишге сюйюп келгенибиз ючюнмю болур эди огъесе башха сылтаууму бар эди аны, айталмайма. Репетициялада да саулай коллектив биригип, келишип ишлей эдик. Концерт бергенде, халкъ къарсуруп, Омарны тохтаусуз сахнагъа чакъыргъанлай турсала уа, чынтты байрамгъа айлана эди концертни ахыры. Артда да, адамла Омарны тёгерегине жыйылгъанлай, иги кесекни кетмей тура эдиле. Баргъан жерибизде кёбюсюнде сыйламай иймеучю эдиле да, адамла аны къатында олтурургъа тюшсе, уллу насыпха санагъанлары билинип тура эди. Аллай кезиуледе жырла деп ненча тилеселе да, ол бир кере да угъай демегенди, не бек арып турса да.

- Гастрольлагъа барыучугъузну юсюнден да айтсагъыз эди.

- Къарачай-Черкес Республиканы биз бармагъан жери къалгъан болмаз. Шахарла, элле, фермала, жайлыкъла да. Бизни республиканы уа айтмай окъуна къояйым. Жаланда жырлагъан бла къалмай, адамла бла бирге олтуруп кёп хапар айтханбыз. Аллай жерледе концерт заллада болгъан концертледен эсе бек къаладыла эсде. Адамланы айтхылыкъ жырчыгъа ыразылыкълары да бегирек кёрюне эди. Къарачайда Омарны жырларын бек иги билгенлери уа белгили шартды эм ала аны бла ёхтемленедиле. Ары мен Малкъар къырал драма театрны коллективи бла да кёп баргъанма. Ала спектакльле кёргюзтюрге, мен а жырларгъа.

- Омарны жашауунда башхала билмеген, сизге уа белгили болгъан шартланы келтираллыкъмысыз?

- Аны жашырын, халкъ билмеген заты болмагъанды, баям. Битеу жашауу кёз туурада озгъанды. Юй бийчеси Бийгъат бла ала алай ариу жашай эдиле, айтып айтмазча. Ёмюрде бир тюрлю зат бла, бир бирлерини жанларын къыйнагъан болмазла ала. Юй бийчеси ауруса (саулугъу алай иги тюйюл эди аны), Омарны концертден сора сыйларгъа чакъырсала да, ашыгъып, юйге кетерге хазырланып къала эди.
Аллай сюймеклик, бир бирге кертичилик бек аз тюбейди эм, мени оюмума кёре, ол къадарны адамгъа уллу саугъасыды. Ким да сукъланырча, бир бирни алай сыйлы кёре эдиле ала. Кёчгюнчюлюкге дери аны юй бийчеси мында биргесине хорда ишлеп тургъанды, танышхан да анда этгендиле кеслери да.

- Омар айтып эсигизде болур аны жашауу жыр бла байламлы къалай бла болгъаны.

- Аны кёпле биле болурла, болсада айтайым. Сабийлигинден окъуна, музыканы бек сюйгени себепли, Омар къошда ингирликде сюрюучюле эшик аллында от этип, аны тёгерегинде олтургъанда, жырлагъанларына, сыбызгъы, къыл къобуз сокъгъанларына бек сюйюп тынгылаучусун айта эди. Тойлада айтылгъан жырлагъа, кет былайдан, алыкъа гитчесе, деп къыстасала да, бир жерчикге бугъунуп тынгылай, алай билгенди жырланы сёзлерин, макъамларын да.

1938 жылда Нальчикде жангы къуралгъан Малкъар хорда ишлерча жырлай билген жаш адамла табар ючюн ол жашагъан Гирхожан элге жыр эм тепсеу ансамбльни таматасы, композитор А. Покровский бла А. Калмыкова баргъан эдиле. Жашланы бла къызланы жыйып жырлатханларындан сора, ала Омаргъа, Нальчикге кел да анда хорда ишлерсе, деген эдиле. Жыр бла саулайда ол 60-дан аслам жылны кюрешгенди. Эшитген жырыны сёзлерин, макъамын да эсде туталыуу бла Омар атасына ушагъанды. Атасы Мухаммат Къуранны кёлден билгенди.

- Уллу Ата журт урушну кезиуюнде фашистле Нальчикде болгъанда, хорну архиви жокъ этилгени белгилиди. Аны жангыртыргъа Омар къошумчулукъ этген болур, сёзсюз?

- Ол заманда тас болгъан жырланы бла макъамланы жангыдан жазаргъа, Омар болмаса, къолдан келлик тюйюл эди деп белгилейдиле. Тёрт жюзден артыкъ жырны сёзлерин, макъамларын да кёлден билгени себепли, ол малкъар хорну репертуарын кенгертирге иги болушханды. Аллай бир жыргъа ол сабий заманында элинде жашагъан уста жырчыладан юйреннгенин айтыучу эди.

- Чыгъармачылыкъ иш бла кюрешген адамла бир бирге кёлкъалды болгъан кезиуле да тюбеучюдюле. Сизни арагъызда тюбегенмиди аллай зат?

- Бир бирни ангыламау, сёз болуу дегенча зат хорда арталлыда болмагъанын ёхтемлик бла айталлыкъма. Жаланда болушхан болмаса, Омар манга, башхалагъа да бир тюрлю зат бла тырман этген угъай, терс окъуна къарамагъанды. Нени сорсанг да, тамам жууап алаллыкъ эдинг андан. Ёмюрде бир адам бла окъуна ол сёз болгъанды деп, билмейме.

- Омарны юсюнден не къошарыкъ эдигиз дагъыда бюгюннгю ушагъыбызгъа?

- Аны чыгъармачылыгъы жаланда миллетибизни искусствосу, культурасы бла байламлы болгъанлыкъгъа, ол анга бизни республикада, Россейни башха жерлеринде да жашагъан халкъланы жырларын ангыларгъа, сюерге да чырмау этмегенди. Малкъар, къабарты, орус халкъ жырланы жырларгъа сюйген жаш адамланы юйретиу бла да кёп кюрешгенди Омар, кесини кючюн-къарыуун, заманын, фахмусун да аямай. Ол кеси тутхан иш ёлюмсюз болгъанына толу ийнана эди.

- Ушакъ этгенигиз ючюн сау болугъуз.


Ушакъны
УМАРЛАНЫ Люаза
бардыргъанды.
Заман.- 2003.-21 май

Контакты

Напишите нам
assia big