«Къараторгъа» нал салгъан Омар

«Къаратор» малкъар халкъ жырды. Аны мен Рахайланы Хажмат бла Зокаланы Шохайдан жазып алгъанма. Аны юсюнден 1993 жылда чыкъгъан «Голлу» деген китабымда да билдиргенме. Китап басмадан чыгъардан алгъа уа эжиуюн, макъамын да Шохай хазырлагъанча, ноталарын жаздырып, композиторубуз Байчеккуланы Абдиннге окъутама. Андан сора бу жыр радиода айтылып башланды.

Ол заманда радиода ишлеген Рахайланы Исмайылгъа: «Мен келтирген жырланы кимден, къайдан жазып алгъанымы жаза турсанг иги болур эди», - дейме. Ол а: «Жырла кёпдюле, аланы къайсы бирин тамамларыкъса», - деп къояды.

Отарланы Омар а, хар жангы эрттегили халкъ жыргъа, бек къууаныучу эди. «Къаратор» а Омарны кёлюне аллай бир терен киргени мени кёлюмю таулагъа жетдирген эди, бек къууаннган эдим. Алай бла, жырчы сау заманда, анга мен бир бёлек жырны айтып, эсине салгьан эдим.

«Думала», «Баян таш», «Атарал», «Ас-жаран-таш» деген эм дагъыда башхаланы композитор Аслан Дауровха тёрт жыл жюрюп, 160 жырны ноталагъа салдырып къолума алгъанымы да Омар уста биле эди. Халкъ жарларыбызны юсюнден аны бла кёп ушакъла бардырыучу эдик. Жыр искусствобузда уа, халкъ жырланы айтыуда эм сакьлауда, Отар улуну этген ишини магъанасын айтып ангылатхан окъуна бек къыйынды.

Айтхылыкъ жырчыбызны юсюнден алыкъа кёпле айтырла кеслерини энчи оюмларын. Алай мен а, анга атап, поэма жазгъанма да, бюгюн аны бир кесеги бла сизни шагъырей этерге сюе эдим.

«Омар дегеним!» Ачыкъ кюнню бутагъы, 
Келе-келип омакъ сёзню сурагъан.
Ёчюлмей турлукъду да аны ауазы?
Ёмюрлюкдю бу сыфаты къурагъан.
«Жырчы Омар», - дейле сени атынга.
Адамлыкъдан толу болгъан сыфатынг.-
Таулагъа къарап сен а жырлап тургъанса,
Эргезан ташдан алыннган къууатынг.
«Омар, эфенди!» - деучю эдим атынга,
Алан халкъ сюйюп къараучу бетинге.
Къарачайгъа бара-келе тургъанда?
«Кёп жашасын!» деучю эдиле ёзюнге.
Бир жол «Къараторну» жырлап къойгъанда,
Сени ауазынг халкъгъа терк жетди.
Бир ариу къыз кёз жашларын букъдурмай,
«Ёлюмсюздю Омарыбыз!», - деп айтды.
Ой, Омар, Омар дейле сени атынга,
Къараторгъа нал салгъан батыр улан.
Алан халкъы уа айтыр сени жырынгы,
Аны алай боллугъуна бир къууан!
Отарланы уа Омаргъа да жолукъ сен,
Бахсан бойнунда жыр айтханнга,
Кюн кетип, халкъны аузуна кьаратханнга,
Нёгерлени хорларларын кёргеннге.
Жырчылагъа мал бермейле, не этейик?
Арба чархха жау сюртмейле, кёрдюнгмю?
Арыгъан жолоучуну чакъыр Малкъаргъа,
«Къараторну» бир жырла, Омар, Мухолда.
Айгъа къарап къууаннган жырчы сен эдинг,
Жырчыланы ахшыларын сураученг.
Сууну агъыуунда да макъам излединг,
Тапсыз эжиу этгеннге да айтыученг.

Аслан Дауровну къатына чакъырып, кесим жыйышдыргъан халкъ жырланы сартындан да айта тургъанма. Бир жолда Аслан бла олтуруп, Омар лахор эте тургьанлай, кирип бардым да:
- Сен «Думаланы» жырын манга былайчыкъда айтып бераллыкъмыса? - деп, къадалып къалды.
- Нек айталмайма, жырлагъан окъуна этерме, - деп, жырлап башладым да: «Охо, хохой, ой-дамысан, ой!» - деп, Къайталаны Юсюп мени юйретгенлей, Омар кеси эжиуюн этди да: «Мен «Думаланы» жырламай къоймам, Аллах айтса», - деди.

- Сау кьаллыкъ, жырны ахырын экинчи да эшитир, Жаны-Бек жюрегиме кирип кьалды, - деп тиледи. Ол заманда Аслан а кюлдю да: «Алыкъа, Омар, сени къулагъынга чалынмагъан жырла да бар кёреме!»- деди.
- Къара сен анга! Бу арт заманлагъа дери жырланы жыйышдырыргъа бизни онгубуз окъуна болмагъанды, - деди да Омар «Думаланы» ахыр кесегине тынгыларгъа хазырланды.

«Думалада» ёсген эди Жаны-Бек, Къайталаны махтаулу кишилеринден бири.
Къайта улу Жаны-Бек арыса да, узун тартып: «Къаратор!» деп къычырды. Думалачы кьызланы эследи да, къарай кетип, сёлешмейин ышарды», - деп, мен алашаракъ ауаз бла окъугъанымы жаратмай:
- Узунуракъ тартып Жырла, маржа! - деди да, тырманчыкъ да этип манга, ахыргъы тёрт тизгинни:
«Думаланы къатына жыйылдыла,
Ас кишиле оноу-кенгеш, къурдула,
«Жаны-Бек, Къайта улу, айтчы сен?» - деп.
Акъыллыла бары бирден сордула»- деп кеси жырлады.

Жырны Къайталаны Юсюпден жазгъанымы, жыр иеси Мокъаланы Зантууду болгъанын да айтдым.
- Маржа деген сёз не магъанада жюрюгенди? Кесинг сагъындынг да аны ючюн айтама, - дедим, кеси да уллу харф бламы жазылады?

- Ол да Апсаты, Тейри, Суу анасы кибик бир къоруучуну атыды да, уллу харф бла жазылса, тюз болур эди, - деген Отар улу къолумдагъы таш майдалны кёзюне къарай кетип: «Тейри сен муну биргенге ансдан алып айлана болмазса. Не затды бу?», - деп сорду.

- Ол а бек магъаналы, уллу поэманы башыды. «Атарал» деген батыр, Ксаналаны тукъумну жаратхан кишини къолунда жюрюген хапар барды. Далхат жырлагъандан сора, жырны къагъытха уа мен тюшюргенме. Къарачай-малкъар халкъны Атарал кибик айтхылыкъ кишилери къолларында жюрютген таш-майдал ма буду!-деди да Аслан.

«Атарал кёп айланып арыгъанды, 
Къара-Тау аллында солугъанды.
Ариужан, къайдан чыкъдынг сен а бери?
Дегенди да, къатлап, сюйюп соргъанды».

Ол къ, гъ тауушланы да бузмагъанлай, жырлап къойду. Андан сора ол эки жырчы бла мен хазна сёлешалмадым. Жаннетли болсунла, ала, ол эки хурметли адам жарашдыргъан 160 жыр алыкъа китап болуп, алыкъа, кертиди, басмадан чыкъмагъанды. Омар сюйюучю «Къаратор» жыр, ол жырларгъа сукъланып къалгъан «Думала» эсиме тюшюп къалсала, кесими онгсузлугъумдан сунуп да къояма, бирде аны алайлыгъын.

«Кюн кете да, жыл оза, 
Къургъакъ жел юфкюргенлей.
Айда бугъуп къалмасын, 
Бизден ёпкелегенлей», - деп, Аллах болушса, бир жырда айтылыучусуча, ол китап да чыгъып къалыр эсе уа! Бизни тарыхыбызны ачыкълагъан буруннгулу халкъ жырларыбызны энчи китап этип басмаларгъа себеплик этерикле да табылырла деп ийнанама. Ол барыбызгьа да керекли, бек магъаналы ишди.

Таумырзаланы Далхат
Советская молодежь.-2005.-26 октябрь

Контакты

Напишите нам
assia big