Эки халкъны да керти уланы

Бизни халкъыбыз кесини фахмулу адамларыны къууанчларын, керти да ким да сукъланырча, алай къуралыулу ашырады. Сёз ючюн, Кязимни, Къайсынны, Керимни туугъан кюнлерине аталгъан жыйылыула, тойла, бизни эсибизде ёмюрден ахыргъа сакъланырыкъдыла. Озгъан байрым кюн Нальчикде музыка театрда болгъан къууанч да кёзюбюзню дуниягъа жангыдан ачды, барыбызны да жюреклерибиз кётюрюлюп, башыбыз кёкге жетгенча болдукъ. Ол а республикабызны халкъ артисти. Малкъарны, Къарачайны да керти уланы, халкъ жырланы жырлауда кесине жан жетмеген Отарланы Магометни жашы Омар туугъанлы 75-жыл толгъанына аталгъан эди. Театргъа асыры кёп адам жыйылгъандан республика саулай анда сунар эдннг. Хар инсанны бети жарыкъ, юсю-башы омакъ. Барысы да халкъ жырчыгъа, миллет культурагъа, жыр искусствогъа хурмет этип келгендиле. Омаргъа алгъыш этерге, аны юсюнден айтылгъан сёзге, Омарны жырларына да тынгыларгъа.

Къууанчлы ингир башланыр заман жетгенлей, радиодан таулу тартыуну жарыкъ макъамы шош согъулады.

Ботталаны Мухтар боза аякъны келтирип, сахнада гюл къысымладан ариу жасалгъан столда олтуруп тургъан Омаргъа узатады. Омар а микрофоннга жууукъ келип, халкъына, театргъа жыйылгъан жамауатха бек ариу алгъыш этеди.

Къабарты-Малкъар Республиканы Баш Советини Председателини биринчи заместители М. Ульбашев бла республиканы культура министрини заместители, композитор В. Молов сахнагъа чыкъгъанларында, халкъ къарс къагъады.

- Бу жалан да Омарны угъай, барыбызны да къууанчыбызды, - дейди Мухарбек. - Ол жырлагъан жырла бизни халкъыбызны историясыдыла, ниет байлыгъыдыла. Омар, узакъ ёмюрлю бол, чыгъармачылыкъ ишинг а бир заманда да таркъаймасын...

Халкъ тилеп, Омарны терк-терк жырлатады. Радиону хоруну артистлери анга эжиу этедиле, аты кенг белгили фахмулу къобузчу Мухажир Пшихачев а, хар замандача, бу жол да Омарны биргесине эди.
Жыйылыуну ахырында Омар сёлешгенди. Ол анга намыс этип, ары келгенлени барысына да жюрек ыразылыгъын билдиргенди.

Бизни халкъ жырчыбыз Отарланы Омарны 75-жыллыгъына аталгъан ингир той-оюн бла, алгъыш бла бошалгъанды.

Сов. молодежь.-1992.-5 июня. № 25 (195).

Суусапха толу гоппан узатханча

Биз, жаланда «Отарланы Омар фахмулу жырчыды» деген оюмну, айтыу бла чекленсек, кёплени кюлдюрюр эдик кесибизге. Къарачайда, Малкъарда да Омарны ауазын эшитгенлей сагъайып тынгыламагъан ким барды – уллуда, кичиде да?

Суусапха иги айрандан толу гоппанны узатханча, сюйгенинги салам къагъытыча, ананы кёкюрек жылыууча хычыуунду ол; танг жарыгъыча, кюн таякъларыча, тау тёппелерича ариуду; кишиликни жюрек отун, къаяча тёзюмлюгюн суратлагъан кючдю ол ауаз барыбызгъа да. Миллетни аты – жашауу, жарсыуу, къууанчы, ахшы умутлары, сагъышлы, оюмлары да эшитиледиле Омарны жырларында. Аланы барысы да халкъыбызны тарыхыны ёмюрлюк бетлеридиле; хар биринде миллетни сыфаты суратланады.

«Фахму, заманны кючлю желлерине кесин элтдирмей, кесине узакъ ёмюрлюкню алады», – дегенди Къайсын Кязимни юсюнден жазгъан статьяларындан биринде. Бу терен магъаналы оюм Отарланы Омаргъа да аламат тап келишеди. Халкъ жырчыбызны аты да ёмюрлюкдю, аны фахмусу кёп тёлюлеге халал къуллукъ этгенлей турлукъду. Омар айтхан жырла бир заманда да эски боллукъ тюйюлдюле, миллетибизни биргесине жашап, къыйын кюнюнде билеклик эте, жюрек жылыу да, таукеллик да бере, къууанч кюнюнде аякъ да бюкдюре барлыкъдыла. Ол жырла уа кёпдюле – тёрт жюзден артыкъ!
Биз да, Отарланы Омар бла бир кезиуде жашагъанла, аны бла ушакъ этерге, хант къангагъа олтурургъа, сёзюне, ушагъына, жырына тынгыларгъа онг тапханла, насыплыбыз. Къалай сабыр, къалай оюмлу, къаллай бир кёпню билген адамды ол.

Омар озгъан заманладан, бек алгъа уа халкъ жырланы тарыхларындан хапар айтып башласа, эрикмей кече, кюн да тынгылап турлугъунг келеди. Алай, Къарачай, Малкъар да бирча намыс берген республиканы халкъ артисти, Къарачайда Семенланы Сымайыл атлы саугъаны биринчи болуп алгъан адам, кесин кётюрюп, махтаныб а бир да кёрмезсе. Ол хар инсанны да сюеди, хар кимге да игилик излейди.

Аны туугъан эли Гирхожандан атлары саулай къыралгъа айтылгъан фахмулу адамла чыкъгъандыла. Юлгюге, халкъ поэтлерибиз Отарланы Керим, Зумакъулланы Танзиля, жазыучу, драматург, поэт Этезланы Омар, фольклорчу эм назмучу Отарланы Саид, филология илмуланы доктору Отарланы Исмайыл (Омарны кичи къарындашы), дагъыда башхала. Аланы хазна къалмай барысы да, культурагъа, илмугъа кеслерини жолларын халкъ чыгъармачылыкъдан башлагъанларына ишексизбиз.

Аны айтханым, жазыучуланы, назмучуланы къайсы бири да чыгъармачылыкъ ишге халкъ жырладан, жомакъладан, таурухладан юйреннгендиле. Омар а айтып тауусмаучу эди ол гитче заманында Гирхожанны ныгъышында халкъ жырчыла къураучу эришиулени. Тойлада да эришип болгъандыла ала, Омар да алагъа къошулуп. Эжиуню иги эталмай, жырны бузгъан адамны уа жыйындан терк чыгъарып, аны орнуна башханы – фахмулуну сайлагъандыла. Омар айтханнга кёре, жыйындан къысталгъанны жанына тиймегенди. Ол аллай кюнледен сора, эжиу этерге, жырларгъа да къадалып юйреннгенди; экинчиде жыйын бедишлиги болмаз ючюн.

- Ненча жыллынга тюзелгенсе жыр айтыргъа, Омар? – деп сорсанг, хычыуун ышара, сабий заманында анасы Барина айтханны эсине тюшюрюучюдю: «Омар къарнымда болгъанында окъуна жырлаучу эди», деп тенглерин кюлдюрюп тургъанды ол. Алай Омарны жыр искусствону уллу жолуна чыгъыууна бек алгъа гирхожанчы жырчыла себеп болгъанлары даулашсызды. Ол школда окъугъан заманында окъуна жюзге жетип халкъ жырны кёлюнден билгенди.

Урушну, кёчгюнчюлюкню заманларында да Омарны жырлары халкъгъа кюч-къарыу берип тургъандыла. Ол, жыр, къобуз таууш тохтасала, жашау да тохтарыгъын иги ангылагъан адам эди.

ШАУАЛАНЫ Хасан,
жазыучу.
Заман.-2006.- 6 июнь

Жырлада миллетни сыфаты

Биз, жаланда: «Отарланы Омар фахмулу жырчыды» деген оюмну, айтыу бла чекленсек, кёплени кюлдюрюр эдик кесибизге. Къарачайда, Малкъарда да Омарны ауазын эшитгенлей сагъайып тынгыламагъан ким барды – уллуда, кичиде да?

Суусапха иги айрандан толу гоппанны узатханча, сюйгенинги салам къагъытыча, ананы кёкюрек жылыууча хычыуунду ол; танг жарыгъыча, кюн таякъларыча, тау тёппелерича ариуду; кишиликни жюрек отун, къаяча тёзюмлюгюн суратлагъан кючдю ол ауаз барыбызгьа да. Миллетни аты – жашауу, жарсыуу, къууанчы, ахшы умутлары, сагъышлы, оюмлары да эшитиледиле Омарны жырларында. Аланы барысы да халкъыбызны тарыхыны ёмюрлюк бетлеридиле; хар биринде миллетни сыфаты суратланады.

«Фахму, заманны кючлю желлерине кесин элтдирмей, кесине узакъ ёмюрлюкню алады», – дегенди Къайсын Кязимни юсюнден жазгъан статьяларындан биринде. Бу терен магъаналы оюм Отарланы Омаргъа да аламат тап келишеди. Халкъ жырчыбызны аты да ёмюрлюкдю, аны фахмусу кёп тёлюлеге халал къуллукъ этгенлей турлукъду. Омар айтхан жырла бир заманда да эски боллукъ тюйюлдюле, миллетибизни биргесине жашап, къыйын кюнюнде билеклик эте, жюрек жылыу да, таукеллик да бере, къууанч кюнюнде аякъ да бюкдюре барлыкъдыла. Ол жырла уа кёпдюле – тёрт жюзден артыкъ!

Биз да, Отарланы Омар бла бир кезиуде жашагьанла, аны бла ушакъ этерге, хант къангагъа олтурургъа, сёзюне, ушагъына, жырына тынгыларгъа онг тапханла, насыплыбыз. Къалай сабыр, къалай оюмлу, къаллай бир кёпню билген адамды ол. Омар озгъан заманладан, бек алгъа уа халкъ жырланы тарыхларындан хапар айтып башласа, эрикмей кече, кюн да тынгылап турлугъунг келеди. Алай, Къарачай, Малкъар да бирча намыс берген республиканы халкъ артисти, Къарачайда Семенланы Сымайыл атлы саугьаны биринчи болуп алгъан адам, кесин кётюрюп, махтаныб а бир да кёрмезсе. Ол хар инсанны да сюеди, хар кимге да игилик излейди.

Отарланы Мухамматны жашы Омар 1916 жылда Бахсан аузунда Гирхожан деген тау элде туугъанды. Андан атлары саулай къыралгъа айтылгъан фахмулу адамла чыкъгъандыла. Юлгюге, халкъ поэтлерибиз Отарланы Керим, Зумакъулланы Танзиля, жазыучу, драматург, поэт Этезланы Омар, фольклорчу эм назмучу Отарланы Саид, филология илмуланы доктору Отарланы Исмайыл (Омарны кичи къарындашы), дагъыда башхала. Аланы хазна къалмай барысы да, культурагъа, илмугъа кеслерини жолларын халкъ чыгъармачылыкъдан башлагъанларына шексизбиз. Аны айтханым, жазыучуланы, назмучуланы къайсы бири да чыгъармачылыкъ ишге халкъ жырладан, жомакъладан, таурухладан юйреннгендиле. Омар а айтып тауусмаучуду ол гитче заманында Гирхожанны ныгъышында халкъ жырчыла къураучу эришиулени.

Тойлада да эришип болгъандыла ала, Омар да алагъа къошулуп. Эжиуню иги эталмай, жырны бузгъан адамны уа жыйындан терк чыгъарып, аны орнуна башханы – фахмулуну сайлагъандыла. Омар айтханнга кёре, жыйындан къысталгъанны жанына тиймегенди. Ол аллай кюнледен сора, эжиу этерге, жырларгъа да къадалып юйреннгенди; экинчиде жыйын бедишлиги болмаз ючюн.

- Аллай эришиуледе айтылгъан жырланы кёбюсю сюймекликге, жигерликге, табийгъатны ариулугъуна, сурлугъуна да аталгъан чыгъармала эдиле, - деп эсгереди Омар. - «Татаркъанны жырын», «Къубадийланы жырларын», «Рачикъауну жырын», «Долайны», «Къанаматны», «Батырланы» айта билмеген а Гирхожанда хазна жырчы жокъ эди.

Отарланы Омар жыр айтыргъа ненча жыллыгъында тюзелгенин сорсанг, хычыуун ышара, сабий заманында анасы Барина айтханны эсине тюшюрюучюдю: «Омар къарнымда болгъанында окъуна жырлаучу эди», деп тенглерин кюлдюрюп тургъанды ол. Алай Омарны жыр искусствону уллу жолуна чыгъыууна бек алгъа гирхожанчы жырчыла себеп болгъанлары даулашсызды. Ол школда окъугъан заманында окъуна жюзге жетип халкъ жырны кёлюнден билгенди.

Отузунчу жыллада республиканы башчыларыны оноулары бла фахмулу адамладан къуралгъан къауумла эллеге жюрюп, тепсей, жырлай билген жашланы, къызланы сайлап, аланы Нальчикге келтирип, окъутуп, искусствону жорукъларына юйретип тургъандыла. 1939 жылда Гирхожаннга да барадыла экеулен: Антонина Александровна Калмыкова бла Александр Михайлович Покровский. Омар айтханнга кёре, элни таматалары аланы тюзюнлей школгъа элтедиле. Омар тогъузунчу классны окъуучусуду. Къонакъла фахмулары болгъан, жырларгъа сюйген жашлагъа къарай келгенлерин ангылатадыла школчулагъа, устазлагъа да. Сора Омарны жырлатадыла. Жаш «Дюгер Бадинатны» айтады.

Нальчикден келгенле излегенлерин тапханларына шексиздиле. Къууаннганларыны чеги жокъ эди.
- Менча жыр билесе?- деп сорады Александр Михайлович.
- Жюз жырны жангылмай айталлыкъма,- дейди Омар таукел ауаз бла.
- Биз кёп болмай къабарты хор къурагъанбыз, - дейди Покровский.
- Фахмулу жырчыланы бирге жыйышдырып бошагъаныбызлай малкъар хорда ишлеп башларыкъды. Биринчи сентябрьде Нальчикге келирге керексе. Сени атынг къыралгъа айтылгъан жырчы боллугьунга толу ийнанабыз биз.

Алай бла Отарланы Омар сентябрь айда къабарты хорда ишге тохтайды, окъууун да Нальчикде бардырады. Омар ол замандагъы устазларына композитор Александр Михайлович Покровскийге, хорну башчысы, композитор Шейблер Трувор Карловичге, профессор Авраамов Арсен Михайловичге бюгюн да айтады уллу жюрек ыразылыгъын.

Аз-аздан таулу жашла, къызла да кёпден кёп жыйыла башлайдыла хоргъа. 1939 жылда март айда Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгьат да келеди хорда ишлерге... Кёп да бармай бахсанчы жаш бла чегемли къыз (Омар бла Бийгъат) бир юйюр къурайдыла. Ма андан бери алтмыш жылдан артыкъ озду, ала бир бирге билеклик, тенглик эте, къууанчлы жашагъанлы, «1939 жылны март айындан бери юй бийчем бла бир бирибизни сакълагъанлай келебиз. Ансыз кюнюмде жырларым да болмаз эдиле»,- дейди Омар.

Урушну, кёчгюнчюлюкню заманларында да Омарны жырлары халкъгъа кюч-къарыу берип тургъандыла. Ол, жыр, къобуз таууш тохтасала, жашау да тохтарыгъын иги ангылагъан адамды.
Халкъ ийнагьы Омар кеси да кёп жырла жазгъанды; Мечиланы Кязимни, Къулийланы Къайсынны, Маммеланы Ибрагимни, Семенланы Сымайылны, Къаракетланы Иссаны, Акъбайланы Исмайылны, Биджиланы Асхатны, Батчаланы Абдул-Керимни иги кесек назмуларына макъамла къурагъанды. Отарланы Омарны жырлары энчи китап болуп, басмадан чыкъгъандыла.

Кязим айтханлай, назмучугъа, жырчыгъа къартлыкъ жокъду,- Омар, халкъынг санга къууана жашасын кёп жылланы ичинде.

Шауаланы Хасан,
жазыучу.
Советская молодежь.- 2001.- 23 май

Халкъын сакълагъан - халкъ жырчы

Адам улу жер юсюне жаратылгъанлы, аны дуниягъа кёз къарамы, ниети, сагъышы, учунуулугъу, къууанчы, жарсыуу да алгъа жырлада айтыла келеди. Халкъ жырлада. Халкъ жырчыла ол эрттегили заманладан бери да энчи ниетлерин ачыкълагъан бла бирге халкъны халын да кёргюзтгендиле.

Къарачайны-Малкъарны чеги-къыйыры болмагъан халкъ жырларында жерлени ууучлаучулагъа къажау, жигитликге, сюймекликге, табийгъатха, жюрек сезимин ачыкълаугъа, жашауну магъанасына, жарсыулу, къууанч кюнлерине, эминаны, ачлыкъны, мухажирликни, кёчгюнчюлюкню юсюнден жырлада кёп жерни аладыла.

Жырчыла, жашауну суратлаучула, къыйынлыкъны, сюймекликни да отун кеслери сынап бошагъандан сора, алай айтхандыла.

Алайды да, бурундан бери да кёп халкълада, къыраллада жигитлик ишле бла бирге урушда къалгъан жашына ананы жиляуун да эшитебиз. Алада ариу шахарланы, эллени кюллерини сууукъ оту да сууукъсуратады. Халкъ жырчыла къыйынлыкъ сы¬нап тургъан юйюрлеге, журтлагъа айланып, кёл этдирип тургъанларын да билебиз.

Къаллай бир ёмюрле ётселе да, жашаугъа къаллай бир жангы жырла жаратылсала да, ала суратлау мадарланы тюрлю-тюрлюлери амаллары бла жарашдырылып айтылсала да, ёмюрле ётюп, «жангы» дунияла къуралсала да, халкъ жырланы жангы жырладан да «жангылай» къаллыкълары, барындан да бек сакъланырыкълары, халкъны ёмюрлюк жашаууну кюзгюсю, аны къан тамыры, болгъанлай турлукълары да хакъды. Аладан халкъ кюч, къарыу таба озгъан ёмюрлени жарсыуларын, къууанчын да эсге ала, жашарыкъды.

Халкъ жырла кёкню бла жерни, халкъны бла табийгъатны бирикдиргенлей, аманны бла игини ачыкълагъанлай, адамны бла адамлыкъны жокълагъанлай, сакълагъанлай жашарыкъдыла.

Халкъ жырчыны жюрегини теренинден келген сёзлери шёндю заманны адамларыны жюреклерине, ангылауларына, жашаугъа кёз къарамларына да ариу жарашадыла.

Алай бла халкъ жырла халкъны ниетин, итинмеклигин, муратын кёргюзте, халкъны ёлюмсюзлюгюн да билдиредиле.

Буруннгулуланы суратлау чыгъармачылыкълары бюгюнлюкде бютюнда магъаналы, бютюнда керек болгъанлары ачыкъланады. Алай бла халкъыбызны ниет хазнасына, кюнню жарыгъына тийишген, кёкню бийигине жетишген халкъ жырларына тыяныргъа тюшеди.

Хар инсан алагъа тынгылай зауукълукъ сынар ючюн миллетни тауусулмазлыкъ ниет байлыгъын аны кесине къайтарыргъа айырма адам керек болады.

Халкъ жырла халкъны дуниясын толу ачыкълай билгенлери себепли, адамла да алагъа къайтханлай, ол жырлада къайтарылгъанлай турлукъдула.

Халкъ жырчыла ёмюрледен бари да халкъны бирикдирирча, жюреклеге хошлукъ келтире, жарыкълыкъны жилтинлерин орнатыргъа себеплик этедиле.

Ёмюрле кетгенлери бла бирге, халкъ жырланы «багъалары» уллудан уллу бола, магъаналары да ёсе барадыла. Ариулукълары, кертиликлери бла бюгюн жаратылгъан кибикдиле. Сюймеклик, Ата журтну сюймеклик, жигитлик, адамлыкъ, тюзлюк, ётгюрлюк, усталыкъ, къартха, тиширыугъа намыс этиу, сабийни сабийча кёре билиу дегенча, жашауда болгъан шартла шёндю да алай ариу шатык эшитиледиле.

Заманында Отарланы Омарны сабий жюреги окъуна «халкъны жюрегин» толу ангылагъанды, бир этген умутуна, антына ол кеси ёмюрюнде кертичилей къалады. Хар кюнден ол кёп жылланы, арымай талмай ишлеп, алтын къанатлы, алтын бюртюклени чёплегенча, халкъыбызны тауусулмазлыкъ, ёмюрлюк жырларын жыйышдырып, халкъына халкъ жырланы, сёз байлыгъын къайтарып, аны жюрегине алтын терек орнатханды.

Отарланы Омар халкъыбызны закий жырчысыды. Аны халкъ жырлары, «халкъ» ауазы ёмюрледен халкъы бла бирге жашап турлукъдула, ол жарыкъ, мудах жырлары бла да халкъына тыянчлыкъ бола, кёл этдире, бийиклени кёргюзте, дунияны кёп тюрлю шартларын ачыкълай, жарыкълыкъагъа чакъыра, жашаугъа кёллендире, халкъына, кесине да хурмет этдирликдиле.

Бюгюн да халкъ ёмюрледен келген ниет хазнасына, халкъ жырларына, ана тилине, ата - нарт сёзюне кертичилей къалады. Ол халкъны, керти фахмуну да ёлюмсюзлюклерин кёргюзтеди.

Мындан алда мен Къарачайны, Малкъарны, битеу Шимал Кавказны да жыр культурасын бийикге чыгъаргъан айтхылыкъ, халкъла бирча хурмет бюсюреу, ыспас этген жыр устасы, Къабарты-Малкъар Республиканы сыйлы артисти, Къабарты-Малкъар Республиканы халкъ артисти Семенланы жырчы Сымайылны хурметине эталгъан саугъагъа биринчи тийишли болгъан Омаргъа тюбегенме. Ушагъыбыз бла сизни шагъырей этеме.

- Омар, Сиз халкъыбызны керти да сыйлы адамысыз. Сизни танымагъан, жырларыгъызгъа, ишигизге хурмет этмеген адам болмаз. Сиз Къарачай-Малкъар халкъны ёмюрледе оюлмазлыкъ жыр къаласын ишлегенсиз. Мен кесим Къарачайда абаданладан бек кёп тырман эшитип тургъанма. Нальчикде болуп, Омаргъа тюбемей, бизден салам айтмай, къалай тураса деп. Алай сюедиле сизни Къарачайда...

- Мен да Къарачайны алай сюеме.

- Аны айтханым, ол бийикликге, сыйгъа сиз жырла бла, халкъ жырла бла, ариу ауазыгъыз бла, адамлыгъыгъыз, жюрек халаллыгъыгъыз бла, дуниягъа ариу кёзден къарай билгенигиз бла, жюрегигизни учунуулугъу бла, халкъыбызны жырларын сюе билгенигиз бла жетгенсиз. Алай хар иш да адамны сабий кюнлеринден башлана болур. Аны юсюнден айтсагъыз эди?

- Тюз айтаса. Мен Совет власть келгинчи туугъанма. Тёрт къыз бла тёрт жаш болгъан уллу юйюрде ёсгенме. Жашла – Исхакъ, Ахмат, Омар, Исмайыл; къызла - Шарила, Батда, Айшат, Зарият. Бусагъатда саулай тургъанла мен, Исмайыл, Зариятдыла. Анабыз Барина 1928 жылда замансыз дуниядан кетгенди. Гитчелей анадан айырылгъан эдик. Манга он жыл, Исмайылгъа эки жыл, Зариятха да алты ай бола эди.

Атам Иссаны жашы Мухамматха алыкъа жаш адамса, юйдегили болсанг боллукъ эди деп, жууукъ-тенг кёп кюрешгендиле. Алай атабыз сабийлеге ёге ана сынатмам деп, бизни ары-бери чачмай ёсдюргенди. Кеси кёчгюнчюлюкде Къазахстанда Жамбул тийресинде ауушханды. Андан сора атамы юсюнден айтханда, ол Къуранны кёлден биле эди. Эси, акъылы терен эди. Не ахшылыкъ этсе да, махтанмагъанды.
Сёзге бек сакъ болгъанды.

Анамы атасы Кёнделенде Ахметланы Юсюп заманнга кёре къолайлы адам болгъанды. Анамы беш къарындашы да эфендиле эдиле: Исхакъ эфенди, Локъман эфенди, Исмайыл эфенди, Ибрагим эфенди, Мухаммат эфенди.

Жырны юсюнден айтханда уа, кесими таныгъанлы жырлайма. Анам алай айтыучу эди, къарнымда да жырлаучу эдинг деп. Ана бир зат билип, айта болур эди.
Ол заманда къартла бек кёп жырлай эдиле. Ныгъышда олтуруп, той-оюнда да эришип. Гирхожанда жюз юй бола эдик. Ёрге-энишге ётген да, алайтын ёте эди. Тапсыз эжиу этгенни кетерип, бузгъан этесе деп, башхасын сала эдиле. Аны ючюн ол адамны кёлю къалмай эди. Тёрт адам болуп, бир жырны бир бирге барады, - деп жырлай эдиле.

- Сора къаллай жырла эдиле ала?

- Сюймеклик, таралгъан жырла. Дагъыда жерни, сууну, тенгликни юсюнден.

«Татаркъанны жыры», «Къубадийланы жыры», «Батырла», «Рачикъауланы жыры», «Домалай», «Къанамат», «Жандарны жыры», дагъыда башхаларын айтыргъа боллукъду. Эски жырла халкъны жашауун, тарыхын эртте заманладан кёргюзте келедиле. Сёз ючюн, «Долай» деген жырны бизни эрагъа дери жетинчи ёмюрде скифлени заманында жаратылгъаннга санарчады.

Халкъ кётюрюлюп башлагъан заман эди. «Большевикле келелле», дагъыда анга ушаш жырла кёп эдиле. Сора мени жыл саным да иги озуп, биринчи классха барама. Анда уа «Интернационалны» Энейланы Мухаммат бизни тилге кёчюрюп, ол жырны бизге жырлата эдиле.

Къозгъал кёп зауукълукъда келген 
Дунияда ачла, жарлыла.
Къайнайды къаныгъыз ачыудан,
Ёлюм урушха барыргъа.

Залимликни биз чачарбыз,
Тюбю бла бир затын къоймай,
Биз бир уллу дуния къурарбыз,
Арада артыкълыкъ болмай.

Къайтарып айтылгъан жери уа былай эди:
Бу уруш эм ахырды,
Хар бирибиз таукел болур.
Интернационал бла
Къобар адам улу.

Сабийлигимден жырны сюймеклигим уллу болгъандан школда дерслеримден сора мал кютюп, ийнек саууп, жырлагъан къартланы къатында болургъа сюйюучю эдим.

- Сизни ненча жырыгъыз барды?

- Тёрт жюзден асламды.

- Алыкъа жырланмагъан халкъ жырла уа бармыдыла ?

- Бардыла. «Орусбийланы Исмайылны жыры», «Чюелдини жыры», «Къобанланы къой бёлек» эмда башхала жырланмагъандыла.

- Жашауум жыр бла бирге боллукъду деб а къачан айтхан эдигиз?

- Мен тогъузунчу классда окъуй тургъанлай, Нальчикде коммунист жаш тёлюню школундан бизге бухар бёркю, кёзлюклери бла ариу тиширыу Антонина Александровна Калмыкова бла бирге Александр Михайлович Покровский келедиле. Устазыбыз ёрге къобарады. Къонакълагъа салам беребиз. Сора ала жырларгъа сюйген, фахмулары болгъан сабийлеге къарай келгенлерин айтадыла. Жырлатып кёредиле. Мен «Дюгер Бадинатны» жырын жырлайма. Ненча жыр билесе деп соргъанларында: «Жюз жыр» дейме. Сора къонакъла: «Биринчи сентябрьге Нальчикге кел, анда къабарты хор барды, энди таулу керекди», дейдиле.

Алай бла 1938 жылны сентябрь айында Нальчик шахаргъа жыйылама. Таулу жырчыла жангы жыйыла башлагъан эдиле. Мен алгъаракъ келип, сора къабарты хорда жырлай, эжиу эте турдум.

1939 жылны март айында уа Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгъат, шёндю юй бийчем жырларгъа келеди. Хорда танышабыз. Бирге кёп жылланы жырлагъанда этдик, 60 жылдан артыкъны бирге жашау этип да келебиз. Экибиз да жырларгъа сюйгенибизни кючюнден таныш болабыз, юйюр да къурайбыз. Урушну заманында уа, жырчыланы фронтха ашырмагъан эдиле. Сора биз Прохладнада траншеяла къазып тургъанбыз. Кече бла уа аскерчилеге концертле бергенбиз.

- Кёчгюнчюлюкде уа жыр бла къалай эдигиз?

- Фрунзеде къыргъызлыланы Токътогъул Сатылгъанов атлы къырал филармонияларыны хорунда ишлеп тургъанма. Улбашланы Мутайны уа тепсеген жерге алгъан эдиле. «Алай бла кёчгюнчюлюкде хорда алты жыл ишлегенме, битеу да алтмыш эки жыл. Шёндю хорну жапханларын тюзге санамайма. Эжиу бла жырлагъан ол халкъны ёмюрледен къалгъан культурасыды.

- Кязимни, Къайсынны да иги таный болур эдигиз?

- Танымай а. 1939 жылда Жазыучуланы Союзуну жыйылыуунда Кязим да бар эди. Сора мени Отарланы Керим чакъырады да: «Кязим, столовада ауузланыргъа унамайды. Аягъындан къарыусузду, кёп ары-бери барырча тюйюлдю. Биргесине бол, мен бусагъат жатайым, - деп, Хажи ауузланырча аш-суу алып келеди. Мен а Керим келгинчи анга бир талай жыр айтама. «Энтта бир жырла», - десе дагъыда къайтарып, жырлай эдим.

- Къайсын а?

- Къайсын а манга: «Киеу, къалайса», - деучю эди. Нек дегенде, Къайсынны анасы Узеирхан бла, мени юй бийчем Бийгъатны атасы Адрахман эгечледен туугъандыла, Бапыналаны Чораны къызларындан. Къайсын бла кёп жыйылыулада тюбешгенлей тургъанбыз. Ол болгъан жерде ашха-суугъа деп, хуржуннга, бохчагъа узалгъан адет жюрюмегенди. Аны бек уллу халаллыгъы, чомартлыгъы да бар эди. Халкъ жырланы кёп жырлай эди. Эжиу этерге да уста эди.

- Халкъ жырладан сора къайсы поэтлени сёзлерине жыр этгенсиз?

- Кязимни, Къайсынны, Маммеланы Ибрагимни, Семенланы Смайылны, дагъыда башхаланы назмуларын жырларымда хайырланнганма. Гитче заманымда уа къарачайлы поэтлени Къаракетланы Иссаны, Акъбайланы Исмайылны, Биджиланы Асхатны, Батчаланы Абдул-Керимни чыгъармаларын бек сюйюп окъугъанма. Бюгюн да кёп затларын эсимде тутама.

- Сора, жыр усталылыгъызда «Мени устазым» деп айтырча адамыгъыз бармыды?

- Жашауда хар адамны да болады устазы. Мени уа композитор Александр Михайлович Покровский, хорну башчысы, композитор Шейблер Трувор Карлович, профессор Авраамов Арсен Михайлович - университетлерим болгъандыла.

- Сюйген, жюрегигиз хошлукъ тапхан жеригиз къалайыды?

- Кесими юйюм. Адамны жашагъан жери тынчлыкълы болмаса, ишден сора ары сюйюп, ашыгъып къайтмаса, жыр къайгъылы болаллыкъ тюйюлдю. Ма, мен 1939 жылны март айындан бери юй бийчем бла бир бирибизни сакълагъанлай, жашап келебиз. Ансыз кюнюмде жырларым да болмаз эдиле.

- Газет окъуучулагъа не айтыргъа сюесиз?

- Газетни хар заманда сюйюп окъуйма. Аны чыгъаргъанла да сау болсунла. Жашауубуз огъурлу, тынчлыкълы болсун. Аллахха шукур, бизни республикабыз тынчлыкълыды. Тёгерегибиз от жана тургъанлай, бизде мамырлыкъды. Газетни ишчилери урушну юсюнден хапар айтмазча болсунла.

Ушакъны БЕРБЕРЛАНЫ 
Бурхан бардыргъанды.

Алтмыш жылны бирге

- 30-чу жыллада Чегем районну эллеринден жыргъа хунерлери болгъан жашланы бла къызланы хоргъа чакъыргъанларында, мен да ары келеме. Ойнаргъа, жырларгъа бек сюе эдим. Къайсын къарындашым да бек жарата эди ол халими.

Сора Нальчикде малкъар хорда Омар бла бирге кёп жырланы жырлагъанма.

Омар да жарыкълыкъны сюйген адамды. Аны кюлгени, жарыкълыгъы анга саулукъду. Аны саулугъу уа, манга насыпды. Сора анга халкъ къууана, сюе эсе, жыры, иши бла миллетни кёлюн кётюре эсе, аны да кесиме насыпха санайма.

Омаргъа жырлары бла кёп жерде болургъа тюшеди. Кече арасына дери ол юйге келгинчи кёз къысмагъанма. Адамны сюе эсенг, аны ишин, халин да ангыларгъа керекди. Бизни заманыбызда эр кишиге, къайын къызгъа, къайын атагъа, анагъа да бек сакъ эдик. Жашауда бийик, ариу, юй да бек иги. Алай барындан да бек - намыс иги. Омар бек халал жюреклиди. Бир заманда, бир хыны сёзюн эшитмегенме.

Адамгъа жыр дарманладан бириди. Жырны кючю алайды. Омар бла кёп къууанчлы, жарсыулу кюнлерибиз да болгъандыла. Алай хар заманда бир бирибизге сакъ болгъанлай турабыз. Кёчгюнчюлюкде халкъыбызны кёп адамы ёлгенди. Бизни юйюрге да жетгенди аны палахы. Алай къатынгда сюйген адамынг болса, неге да тёзе бараса.

Къарачайлыла бла уа жууукълугъум уллуду. Анам Шахийдат Къобанланы Зауурну къызыды.

ОТАРЛАНЫ Бийгъат.

ЖЮРЕК ХАЛАЛЛЫКЪДАН ТОЛУ

«...Адам жер юсюнде кюннге ушар, бек ышанама, алай бла алда биз болурбуз, жюреклери халал адамла!»- дегенди XIX ёмюрню айтхылыкъ акъылманы Ф.Ницше.

Къабарты-Малкъарны халкълары бирча сюйген Отарланы Омар, немец философну терен магъаналы сёзлерине тийишли бола 60 жылдан артыкъны халкъгъа, жарыкълыкъ берип, иги къуумгъа кёллендиргенлей турады.

Ол жылланы ичинде кёп тюрлю кюйсюз жамауат-политика тюрлениуле болгъандыла: халкълагъа, кёп адамлагъа да зарауатлыкъ ишле этилгендиле. Ала бла бирге Омаргъа да. Алай ол болдурулгъан ишле Омарны сындырмагъандыла, аны таза ниетин тюрлендирмегендиле.

Отарланы Омарны жырлары бла аны сейирлик ауазы - халкъны жаныдыла. Алада жырчыны жюрек излемине, тутхан ишине толу бериулиую, халкъына кертичилиги, туугъан жерине сюймеклиги да кёрюнедиле.

Багъалы Омар эрттеги халкъ жырланы жырлайды. Аны кючюнден бизни ич дуниябыз тарых бла байламлы болады. Ётген ёмюрлени жангыдан оюмларгъа тюшеди. Алай бла бизни халкъыбызны айтхылыкъ, тауусулмазлыкъ бай культура хазнасы болгъанына, жюрегимде ёхтемлик тууады. Ол ниет байлыкъны биз да, ёсюп келген тёлюле да терен ангылап, ёмюрлюк ниет хазнабызны мындан ары да ёлюмсюз этерге итиннгенлей турургъа керекбиз. Омар жырларында буруннгу заманны тарыхыны боркъулдауун эшитдиреди. Халкъны жарыкълыкъгъа итиннгенин, жигит нартланы хорламларын да кёргюзтеди.

Омарны жыр кюбюрчегинде 400-ден эсе кёп жыры барды. Аланы барысын да Омар эсинде тутады. Ол а - закийликди.

Алимлени, психологланы, культурологланы, философланы алларында уллу иш барды. Ала малкъар халкъны культурасында айтхылыкъ адамны, Отарланы Омарны юсюнден тынгылы китап жазаргъа борчлудула.

Багъалы Омар!

Кёп халкъы болгъан республикабызны адамларын бусагъатдача, мындан ары да, кёп жылланы къууандыргъанлай туругъуз.

ЭФЕНДИЛАНЫ Салих,
философия илмуланы доктору, профессор

ЕМЮРЮ УЗАКЪ БОЛСУН

Отарланы Омарны ауазы мени студент жылларымдан бери жол нёгерим болгъанлай келгенди. Тюзюн айтханда уа, аны ауазы къууанчлы, аллай зауукъ кёрюне эди, бизге насып берип. Биз барыбыз да ол кезиуледе Орта Азиядан къайтып келген эдик. Анга кёре уа Отарланы Омарны жырлагъаны, бизни бютюнда кёлюбюзню кётюрюп, къайтып келгенибиз бла байламлы, бютюнда сейирлик, жаз башыча, жангыдан чакъгъан табийгъата, алай ариу макъамлы эди. Биз, жаш тёлю, жангы къуралгъан таурухха киргенча бола эдик. Андан бери 40 жылдан артыкъ заман озгъанды. Омар, шукур болсун Аллахха, тохтамай жырлап турду. Жырлагъандада, биз кёп кере эшитгенбиз, хар жыры жаппа-жангы болуп эшитилгенди.

Отар улу Омар бизни бек сыйлы адамларыбыздан бириди: Мечиланы Кязимча, Къулийланы Къайсынча, Отарланы Керимча... Аны хар жырында миллетни ауазы, къууанчы, жарсыуу да эшитиледи.

Халкъ, Омарныча, алай къубултхан, ийнакълагъан жырчыла кёп тюйюлдюле. Ол ёз жашауу бла да, жырлары бла да халкъыбызны къадарын белгилегенди, миллетибизни тарых жолун шартлагъанды.

Сау ёмюрню, 100-жыллыкъ, андан да аслам тарыхны къадарына сыйындыргъан жырчы бар эсе дунияда, Отарланы Омар аллайладан бириди. Ёмюрю узакъ болсун!

ТОЛГЪУРЛАНЫ Зейтун
филология илмуланы
доктору, профессор.

Бизни Омарыбыз

Халкъны тарыхын кёп тюрлю тинтирге боллукъду: окъуу китапла, архив документле, археология материалла бла.

Мен а халкъымы культурасына, тарыхына да Отарланы Омарны жырларындан юйреннгенме.

70-чи жыллада, Орта Азияда жашагъанда, юйде Отарланы Омарны жырлары бла грампластинкабыз бар эди. Аллай пластинкасы болгъан юйюр бек насыплыгъа саналгъанды.

Отарланы Омарны жырларындан биринчи болуп Солтан-Хамитни жырын кёлден билебиз. Жырны юсю бла уа Къабарты-Малкъарны тарыхыны бир бетин, граждан урушну, Солтан-Хамит ким болгъанын, жырны сёзлерин Кязим жазгъанын, кеси да граждан урушда жашын тас этгенин да бизге абаданла ангылатхан эдиле. «Гапалаугъа» тынгыласакъ, кёзлерибизден жилямукъла баргъандыла. «Бийнёгерни» жырында жигит Мисирбийни хапарын сабий тенглерибизге айтханбыз.

Школда тартыула, жырла бла бардырылгъан къууанч ингирлеге биз да жаныбыздан багъалы Омарны грампластинкасын элтгенбиз. Абаданла да бизни жолгъа ашыра туруп, анга къапай сакъ болургъа, ариу тутаргъа кереклисин жюз, минг кере къайтарып айтыучу эдиле.

Малкъар жырлагъа барысы да сюйюп тынгылай эдиле: бирлери магъанасын ангылап, башхалары уа - макъамын жаратып. Мени да жюрегими ёхтемлик алып, къууанчдан, насыпдан толуп, бир къарыш ёсе болур эдим. Отарланы Омарны кючюнден къыргъызлыланы узакъ жерлеринде мени ана тилимде сёз айтылгъанды, жыр жырланнганды. Омарны уа таза, кючлю ауазы, жырлары къарылгъачлача бийик таулагъа чыгъып, Иссык-Кульну шош толкъунларына жайыла эдиле.
Бизни кёз аллыбызда уа атабыз, анабыз хар заманда айтып тургъан Холам, Кавказ таула, суула тургъандыла.

Къууанчлада, тойлада, жашланы аскерге ашыргъанда, алагъа тюбегенде да халкъ ол пластинкагъа тынгылай, Омарсыз болмагъанды.
Аны жырлары бла тепсегендиле, абаданла уа кёллери толуп, кёз жашларын жашырыргъа кюреше: «Жашасын бахсанчы, хар айтымны, хар сёзню алай ариу, алай шатык айта билген. Бурундан келген тилибизни ариулугъун, байлыгъын сакълаялгъан. Ма керти .малкъар тил»,- деп, анга уллу бюсюреу-ыспас этгендиле.

...Омарны «Жёрме», «Долай», «Гапалау» деген жырлары, мен кёп жылланы Къыргъызны жеринде жашагъаным себепли, жырчыла Атай Огонбаевни, Муса Баетовну, колхозубузну, Иссык-Кульну, Тянь-Шань тауланы, анда асыралгъан ахлуларыбызны да эсиме саладыла.

Къыргъызлы Атайны «Алымкъанын» бла Омарны «Гапалауу» къалай жууукъдула, къадарлары бир бирлерине къалай ушайдыла.

Бюгюн да Азияда къалгъан ахлуларыбыз Омарны жырына тынгыламай бир кюнлерин ётдюрмейдиле. Аны жырларын айта, ишге барадыла, сабий ёсдюредиле.

Мындан ары да Омар кёп жылланы жерни къалайында да жырлары бла ахлуларыбызны къууандырсын.
Хар заманда халкъымы халкъ жырлары эши-тилгенлей турсунла.

МАХИЙЛАНЫ Азиза

CЮЙГЕН ЖЫРЧЫБЫЗ

Отарланы Омар Къарачай-Малкъарны да бирча жырчысыды. Аны жырларын халкъыбыз алай сюеди, къызыу кюнде сууукъ, къайнагъан айранны кюсегенча, Омар миллетни жюрек жырларын жырлайды. Миллетни макъамы бла. Ариу ауазы бла. Кёчгюнчюлюк жылларыбызда, журтубузгъа къайтханда, бюгюнлюкде да къарачайлыла Омарны жырларына бек сюйюп тынгылайдыла. Кеси сюйгенча Аллах этсин.

ТЕБУЛАНЫ Дауут

НАРТЛАГЪА ТЕНГ

Иги, аман кюнлеринде да халкъ жыр эте, къууанчларын, жарсыуларын да анга сыйындыра келгенди. Жыр халкъны искусство хазнасы болуп къалмай, аны жюрегин, акъылын, жашаугъа кёз къарамын, психологиясын, тарыхын да хапарлайды.

Бизни нарт жырларыбызда къаллай бир жашау, акъыл, жигитлик, адамлыкъ, кюч барды! Алагъа тынгылай, узакъ ёмюрле бла шагъырейленесе, ич дуниянг байыкъланады, ёхтемлик жюрегинги алады. Атлары унутулуп, жырлары къалгъан жырчыланы сёзге усталыкълары сейирге къалдырадыла, баш урдурадыла.

Халкъда жигит уланланы атлары да аланы хайырларындан бютюн да айтыладыла.
Омар жырласа къалай ёхтемленебиз. Аны туугъан жерине, журтуна, тилине, жырына сюймеклиги теренди. Ол кесини ата-анасыны, тукъумуну, элини жашы болуп къалмай, битеу халкъымы уланыды. Сёзсюз, ол ауур жюкдю - кесинги бетингде халкъынгы бетин, жюрегингде - жюрегин айландыргъан. Алай болур ючюн а, адамлыкъ, кишилик да керекди.

Малкъар-къарачай халкъны насыбына Аллах Омарны къыйын да, ачыулу да жыллада сакълагъанды. Битеу жыр хазнабыз, искусствобуз аны бетинде кёрюнедиле, аны бетинден биз да кёрюнебиз.

Ненча жылдан бери Омар Чолпан жулдузча жангыз кеси халкъ жыр хазнабызны жарытханлай келеди.
Ыспас, махтау да Аллахха Омар ючюн!

САРАККУЛАНЫ Асият

ЖУНЧУРГЪА ТЮШГЕН ЭДИ


Тил бла байламлы, ишиме керекли шартла жыяр ючюн Къарачайда бир къарачайлы къарт кишини юйюнде тохтайма. Сора ол юйюрге не бла ариу кёрюнейим деп, Омарны къарындашы болгъанымы билдиреме. Ол заманда ала анга асыры къууаннгандан кеслерини бир къарындашларыча кёрюп, сыйлап, той-оюн этген эдиле.Алай бир кесекден манга жунчургъа да тюшген ади. Онбеш жыл болгъан къызчыкъ къарт атасыны къулагъына бир затла шыбырдады. Аппасы уа бир да унамайды. «Омарны къарындашы эсе, бир жырласын деп тилейди»,- деди къарт атасы. Алайда мени жунчугъанымы эслеп, къарачайлы киши мени жапсарды. Туудукъчугъуна уа: «Къызым, Аллах бир адамгъа жырларгъа фахму, башхагъа илму жаны бла береди», - дегенинде, мени жюрегиме хошлукъ келген эди.

ОТАРЛАНЫ Исмайыл, 
филология илмуланы доктору.

Заман.-2000.- 8 апрель

Отарланы Омарны эсгере

Тамбла халкъыбызны ийнагъы, Къабарты-Малкъарны культурасыны эм искусствосуну белгили къуллукъчусу, малкъар халкъны кертичи жашы, халкъ жырчы, кёп жырланы автору, жыр айтыуну белгили устасы, КъМР-ни эм КъЧР-ни халкъ артисти Отарланы Омар бу дуниядан кетгенли бир жыл болады. Аны культурабызны сакълаугъа, айнытыугъа да салгъан къыйыны уллу болгъанын хар таулу да ангылайды. Республиканы оноучулары да аны къыйынына тийишли багъа бичгендиле: 1964 жылда анга - Къабарты-Малкъарны сыйлы артисти», 1982 жылда уа «КъМАССР-ни халкъ артисти» деген атла аталгъандыла. КъМАССР-ни Баш Советнин Президиумуну Сыйлы грамотасы, СССР-ни эм КъМР-ны Гостелерадиоларыны сыйлы грамоталары бла да саугъаланнганды.


КъМР-ни халкъ артисткасы, жырчы Алтууланы Зоя Омар бла бирге эки жыйырма жылны ишлегенди - 1958-1998 жыллада. Айтхылыкъ жырчыны юсюнденди аны бла бюгюннгю ушагъыбыз да.

- Сиз, аллай бир заманны Омарны къатында тургъан адам, саулай алып айтханда, ол кезиуню къалай эсгересиз?
- Кёчгюнчюлюкден къайтхан халкъыбызгъа ол жылла тамам да ахшы умутланы эм иги къууумланы жыллары эдиле. Ишлери культура бла байламлы болгъанлада уа учунуулукъ, ишлерге итиниулюк артыгъыракъда эслене эдиле. Жазыу иш бла кюрешгенлеге, театрны сахнасында оюн къурагъанлагъа, жыр искусствогъа къуллукъ этгенлеге - барыбызгъа да ол жылла чынтты байрам жылла эдиле деп, кёзбаусуз айталлыкъма.

- Омар бла бирге ишлеб а къалай бла башлагъансыз?

- Алма-Атада музыка училищени бошап, 1958 жылда Къазахстандан келгенимде, Къабарты-Малкъарны Культура министерствосу мени республиканы къырал филармониясына ишге иеди. Алай, сабийле гитче болуп, гастрольлагъа дайым да барып туралмагъаным себепли, ол жыл окъуна радиокомитетге хоргъа кёчеме. Омар анда мен баргъанда ишлеп тура эди. Танышабыз, бек къууанабыз таулула болуп бир жумушну, уллу эм керекли ишни тындырлыгъыбызгъа. Отар улу хорда солист эди, жыл саны бла барыбыздан да тамата эди, коллективде битеу да отузгъа жууукъ адам бола эдик.

- Аны халын, къылыгъын, кесин къалай жюрютгенин да бек аламат билгенледен бири сизсиз, баям. Къаллай адам эди ол?

- Мен, аны таныгъан кюнден башлал ол дуниядан кетгинчи, Омарны битеу ышанларындан арталлыда тюрленмей къалгъан аны жарыкълыгъы, къууанч кёллюлюгю эди. Ол ёмюрде менсинмеген, кесин кётюрмеген, аны къой, тёгерегиндегилени кесине илешдире билген адам болгъанды. Искусствода ишлегенледе, жарсыугъа, жетишимле этгенлей, гынттылы болуп къалгъанла да тюбеучюдюле. Омар а, не аз да тюрленмей, ёмюрю хыйласыз, тюз адамлай кетгенди. Анга битеу коллектив намыс этгенди, барыбызгъа да чынтты адамны юлгюсю болгъанлай тургъанды анча жылны, бюгюн да болгъанлай турады.
Коллективде бирлени къууанчлары не бушуулары болуп, барыргъа керек болса, аллай жумушлагъа да Омар биринчи болуп сюеле эди, адамланы жыйып, барып, хар затны да тап этгинчи тынчаймагъанды бир заманда да.


- Хорда ишчи кюнюгюз къалай ётюучю эди?

- Эрттенликден окъуна Омар барыбызны да, чам неда бир кюлкюлю хапар айтып къууандырыучу эди эм кёлюбюзню ол кётюрюлген халы тёрт сагъатны (бир кюннге аллай бир ишлей эдик) тюрленмегенлей тура эди. Биринчи распевкала (ауазны жыргъа хазырлау) эте эдик, артда жангы жырла айтыргъа юйрениу бара эди. Тынгылы хазырланмай концерт берирге бир кере да чыкъмагъанбыз деп, арсарсыз айталлыкъма.

- Омар иш юсюнде уа къалай кёргюзте эди кесин?

- Адамлыкъ ышанларыны огъурлулугъу ишде да аны тёзюмлю, хар кимге да болушургъа хазыр, халал адамча танытханды. Жыр айтып, аны студияда жаздырыргъа деп тышындан келгенле болсала, ол кёллендирип, таукеллендирип тургъанды. Эжиу этиуню уа аныча уста жарашдыралгъан жокъ эди. Хорну художестволу башчысы да сорууму эди андан кёп затны. Халкъ жырланы айтханда эжиуню магъанасы бек уллуду, былай къарагъанда эсленмегенликге. Солист жыргъа къошулгъан кезиуюнде не азчыкъ да артха къалса, ол билинип, жыр бузулгъан этеди. Мен аны алгъа иги эталмай эдим. Омарны хайырындан юйреннген эдим ол амалгъа.

- Сизге уа аны юйретиулери бир тюрлю себеплик этгенмидиле?

- Алма-Атада музыка училищеде окъугъанда мени ауазны тап хайырланыр ючюн бир тюрлю жорукълагъа кёре юйретгендиле, хорда уа халкъ жырла айтыла эдиле. Аланы башха амалла бла жырлайдыла. Башха тюрлю жырларгъа юйренирге Омар манга бек болушханды. Хар къыркъ беш минутдан онбеш минут солугъан эте эдик да, мен ол кезиуде да аны къатында олтургъанлай, ол да жырны хар кесегинде не этерге кереклисин айтып тургъанды. Мен бек биринчи Алма-Атада айтыучу жырларымы («Таукъан», «Сени атынгы айта турама», «Акъ баппуш») айта эдим. Артда кёп жангы жыргъа да юйреннген эдик. Омар бла бирге хорну солистлери болуп кёп жырлагъанбыз.

- Ишигизде бек къыйыннга не зат санала эди?

- Анга адам ийнанмазгъа да боллукъду, алай бир тюрлю зат бла къыйналгъанбыз деп билмейме. Ишге сюйюп келгенибиз ючюнмю болур эди огъесе башха сылтаууму бар эди аны, айталмайма. Репетициялада да саулай коллектив биригип, келишип ишлей эдик. Концерт бергенде, халкъ къарсуруп, Омарны тохтаусуз сахнагъа чакъыргъанлай турсала уа, чынтты байрамгъа айлана эди концертни ахыры. Артда да, адамла Омарны тёгерегине жыйылгъанлай, иги кесекни кетмей тура эдиле. Баргъан жерибизде кёбюсюнде сыйламай иймеучю эдиле да, адамла аны къатында олтурургъа тюшсе, уллу насыпха санагъанлары билинип тура эди. Аллай кезиуледе жырла деп ненча тилеселе да, ол бир кере да угъай демегенди, не бек арып турса да.

- Гастрольлагъа барыучугъузну юсюнден да айтсагъыз эди.

- Къарачай-Черкес Республиканы биз бармагъан жери къалгъан болмаз. Шахарла, элле, фермала, жайлыкъла да. Бизни республиканы уа айтмай окъуна къояйым. Жаланда жырлагъан бла къалмай, адамла бла бирге олтуруп кёп хапар айтханбыз. Аллай жерледе концерт заллада болгъан концертледен эсе бек къаладыла эсде. Адамланы айтхылыкъ жырчыгъа ыразылыкълары да бегирек кёрюне эди. Къарачайда Омарны жырларын бек иги билгенлери уа белгили шартды эм ала аны бла ёхтемленедиле. Ары мен Малкъар къырал драма театрны коллективи бла да кёп баргъанма. Ала спектакльле кёргюзтюрге, мен а жырларгъа.

- Омарны жашауунда башхала билмеген, сизге уа белгили болгъан шартланы келтираллыкъмысыз?

- Аны жашырын, халкъ билмеген заты болмагъанды, баям. Битеу жашауу кёз туурада озгъанды. Юй бийчеси Бийгъат бла ала алай ариу жашай эдиле, айтып айтмазча. Ёмюрде бир тюрлю зат бла, бир бирлерини жанларын къыйнагъан болмазла ала. Юй бийчеси ауруса (саулугъу алай иги тюйюл эди аны), Омарны концертден сора сыйларгъа чакъырсала да, ашыгъып, юйге кетерге хазырланып къала эди.
Аллай сюймеклик, бир бирге кертичилик бек аз тюбейди эм, мени оюмума кёре, ол къадарны адамгъа уллу саугъасыды. Ким да сукъланырча, бир бирни алай сыйлы кёре эдиле ала. Кёчгюнчюлюкге дери аны юй бийчеси мында биргесине хорда ишлеп тургъанды, танышхан да анда этгендиле кеслери да.

- Омар айтып эсигизде болур аны жашауу жыр бла байламлы къалай бла болгъаны.

- Аны кёпле биле болурла, болсада айтайым. Сабийлигинден окъуна, музыканы бек сюйгени себепли, Омар къошда ингирликде сюрюучюле эшик аллында от этип, аны тёгерегинде олтургъанда, жырлагъанларына, сыбызгъы, къыл къобуз сокъгъанларына бек сюйюп тынгылаучусун айта эди. Тойлада айтылгъан жырлагъа, кет былайдан, алыкъа гитчесе, деп къыстасала да, бир жерчикге бугъунуп тынгылай, алай билгенди жырланы сёзлерин, макъамларын да.

1938 жылда Нальчикде жангы къуралгъан Малкъар хорда ишлерча жырлай билген жаш адамла табар ючюн ол жашагъан Гирхожан элге жыр эм тепсеу ансамбльни таматасы, композитор А. Покровский бла А. Калмыкова баргъан эдиле. Жашланы бла къызланы жыйып жырлатханларындан сора, ала Омаргъа, Нальчикге кел да анда хорда ишлерсе, деген эдиле. Жыр бла саулайда ол 60-дан аслам жылны кюрешгенди. Эшитген жырыны сёзлерин, макъамын да эсде туталыуу бла Омар атасына ушагъанды. Атасы Мухаммат Къуранны кёлден билгенди.

- Уллу Ата журт урушну кезиуюнде фашистле Нальчикде болгъанда, хорну архиви жокъ этилгени белгилиди. Аны жангыртыргъа Омар къошумчулукъ этген болур, сёзсюз?

- Ол заманда тас болгъан жырланы бла макъамланы жангыдан жазаргъа, Омар болмаса, къолдан келлик тюйюл эди деп белгилейдиле. Тёрт жюзден артыкъ жырны сёзлерин, макъамларын да кёлден билгени себепли, ол малкъар хорну репертуарын кенгертирге иги болушханды. Аллай бир жыргъа ол сабий заманында элинде жашагъан уста жырчыладан юйреннгенин айтыучу эди.

- Чыгъармачылыкъ иш бла кюрешген адамла бир бирге кёлкъалды болгъан кезиуле да тюбеучюдюле. Сизни арагъызда тюбегенмиди аллай зат?

- Бир бирни ангыламау, сёз болуу дегенча зат хорда арталлыда болмагъанын ёхтемлик бла айталлыкъма. Жаланда болушхан болмаса, Омар манга, башхалагъа да бир тюрлю зат бла тырман этген угъай, терс окъуна къарамагъанды. Нени сорсанг да, тамам жууап алаллыкъ эдинг андан. Ёмюрде бир адам бла окъуна ол сёз болгъанды деп, билмейме.

- Омарны юсюнден не къошарыкъ эдигиз дагъыда бюгюннгю ушагъыбызгъа?

- Аны чыгъармачылыгъы жаланда миллетибизни искусствосу, культурасы бла байламлы болгъанлыкъгъа, ол анга бизни республикада, Россейни башха жерлеринде да жашагъан халкъланы жырларын ангыларгъа, сюерге да чырмау этмегенди. Малкъар, къабарты, орус халкъ жырланы жырларгъа сюйген жаш адамланы юйретиу бла да кёп кюрешгенди Омар, кесини кючюн-къарыуун, заманын, фахмусун да аямай. Ол кеси тутхан иш ёлюмсюз болгъанына толу ийнана эди.

- Ушакъ этгенигиз ючюн сау болугъуз.


Ушакъны
УМАРЛАНЫ Люаза
бардыргъанды.
Заман.- 2003.-21 май

Контакты

Напишите нам
assia big